Vooraanstaande katholieke natuurkundige Antonino Zichichi (96) overleden

11 februari 2026 – De Italiaanse natuurkundige Antonino Zichichi (midden) houdt een bijbel vast die hij zojuist van paus Franciscus (links) heeft gekregen, terwijl de Italiaanse voetballer Nicolò Zaniolo (rechts) wacht om zijn bijbel in ontvangst te nemen tijdens een mis op zondag 26 januari 2020 in de Sint-Pietersbasiliek in het Vaticaan. (foto: VINCENZO PINTO / AFP via Getty Images)

NCRegister – Edward Pentin Nieuws

In profetische woorden voor het huidige AI-tijdperk drong hij er in 2014 bij de Kerk en de politieke wereld op aan om te onthouden dat mensen weliswaar ten onder kunnen gaan aan misbruik van technologie, maar nooit door het ontdekken van de waarheid – een echo van het vertrouwen van Johannes Paulus II in de verenigbaarheid van echte wetenschap en christelijke hoop.

Antonino “Nino” Zichichi, die op 96-jarige leeftijd is overleden, was niet alleen een van de meest vooraanstaande experimentele natuurkundigen van Italië, maar ook een van de meest gerespecteerde gesprekspartners van de Heilige Stoel in de uitdagende dialoog tussen wetenschap en geloof.

Gedurende vele decennia, en met name tijdens het pontificaat van paus Johannes Paulus II, hielp hij het Vaticaan om op geloofwaardige wijze met de wetenschappelijke wereld te communiceren en liet hij zien dat streng wetenschappelijke natuurkunde en een sterk katholiek geloof elkaar kunnen verrijken.

Tegelijkertijd schuwde hij niet om kritiek te leveren op theorieën, zoals de darwinistische evolutietheorie en antropogene klimaatverandering, die volgens hem wetenschappelijk niet voldoende onderbouwd waren.

In een online geplaatst eerbetoon noemde de Italiaanse premier Giorgia Meloni hem een “reus van onze tijd” die “altijd beweerde dat rede en geloof geen vijanden zijn, maar bondgenoten – ‘twee vleugels’, om de woorden van Johannes Paulus II te gebruiken, ‘waarmee de menselijke geest zich verheft tot de contemplatie van de waarheid’.”

De jonge Nino werd op 15 oktober 1929 geboren in de Siciliaanse stad Trapani, studeerde natuurkunde aan de Universiteit van Palermo en stapte al snel over naar de opkomende wereld van de hoge-energiedeeltjesfysica, waar hij werkte in de grote laboratoria van Europa en de Verenigde Staten.

In de jaren zestig werkte hij bij CERN, de Europese Organisatie voor Kernonderzoek in de buurt van Genève, waar wetenschappers de fundamentele bestanddelen van materie en de krachten van het universum bestudeerden, en vervolgens bij Fermilab, het Amerikaanse nationale laboratorium voor deeltjesfysica, ten westen van Chicago. In 1965 leidde hij een team dat voor het eerst een klein stukje antimaterie ontdekte dat bestond uit twee antideeltjes, de antimaterieversies van het proton en het neutron.

“Hij was een groot wetenschapper en een vroom katholiek”, vertelde pater Paul Haffner, auteur van The Tiara and the Test Tube. the Popes and Science from the Medieval Period to the Present, aan de Register. “Veel belangrijke projecten in de internationale natuurkunde zijn aan zijn naam verbonden.”

Zichichi behoorde tot een generatie wetenschappers die was opgegroeid in een wereld die gekenmerkt werd door oorlog en nucleaire vrees, en daarom sterk het besef had dat de wetenschap een zware morele verantwoordelijkheid droeg – een thema dat later sterk terugkwam in zijn gesprekken met pausen en in zijn lange dienstverband als lid van de Pauselijke Academie voor Wetenschappen.

Bovendien was het voor hem aanleiding om in 1962 – toen hij nog maar begin dertig was – de “Ettore Majorana” Stichting en Centrum voor Wetenschappelijke Cultuur op te richten, ook wel bekend als het “Erice Centrum”, met als doel een nieuwe betekenis te geven aan de wetenschap en haar cultuur. Het werd ook een plek waar vooraanstaande figuren uit alle wetenschappelijke disciplines jonge mensen uit de hele wereld konden ontmoeten, zonder ideologische, politieke, geografische of raciale barrières.

In 1965 werd hij benoemd aan de Universiteit van Bologna, waar hij decennialang hoogleraar hogere natuurkunde was, maar zijn blik was al gericht op een bredere horizon, waarin universiteiten, internationale laboratoria en de kerk konden samenwerken ten behoeve van de mensheid.

Wetenschap voor vrede

Als levenslang voorvechter van vrede en nucleaire ontwapening promootte hij in de jaren tachtig internationale ‘Wetenschap voor vrede’-seminars in het Erice Centre, waar hij wereldberoemde wetenschappers bijeenbracht om na te denken over de risico’s van een nucleaire oorlog en de ethische verantwoordelijkheden van onderzoek. Hij beweerde dat het ‘Manifest van Erice’ uit 1982, dat in samenwerking met Johannes Paulus II tot stand kwam en door 10.000 wetenschappers werd ondertekend, een ‘bepalende bijdrage aan de val van de Berlijnse Muur’ was.

In deze en soortgelijke samenwerkingsverbanden verwelkomde de Heilige Stoel het feit dat Zichichi wetenschappers kon bijeenbrengen om “planetaire noodsituaties” te bespreken, terwijl hij openstond voor de morele leer van de Kerk. Johannes Paulus II bezocht het Erice Centre in mei 1993 en hij bedankte de hoogleraar in het openbaar voor zijn werk en prees het werk van het centrum voor het verenigen van “een grote liefde voor de wetenschap” met de wens om deze ten dienste te stellen van de hele mensheid. Meer dan 80.000 wetenschappers uit 140 landen hebben deelgenomen aan de activiteiten van Erice – “allemaal in naam van de wetenschap zonder geheimhouding en zonder grenzen”, benadrukte Zichichi ooit.

Zichichi’s formele band met de Heilige Stoel werd in 2000 bezegeld door zijn lidmaatschap van de Pauselijke Academie voor Wetenschappen, waarvan het hoofdkwartier in de Casina Pio IV in de Vaticaanse Tuinen een tweede thuis voor hem werd. In de loop der jaren hield hij talrijke toespraken tijdens plenaire vergaderingen van de academie over thema’s variërend van de culturele waarde van de wetenschap tot de complexiteit van de fundamentele fysica. Hij benadrukte consequent dat authentieke wetenschap gericht is op de waarheid en daarom een diepgaande ethische en spirituele dimensie heeft.

Het leergezag en de ‘Galileo-affaire’

In een toespraak voor de Pauselijke Academie voor Wetenschappen in 2011 sprak hij over wetenschap – mits de rigoureuze ‘Galileïsche methode’ wordt gebruikt – als ‘de koningin van alle culturele activiteiten’, en hij benadrukte dat deze methode het vertrouwen van gelovigen in de Schepper juist versterkt in plaats van verzwakt.

Een van de meest delicate hoofdstukken van zijn samenwerking met de Heilige Stoel betrof inderdaad de Galileo-affaire, en hij speelde een belangrijke rol in de reflecties die de weg vrijmaakten voor de toespraak van de paus in 1992, waarin hij de ‘fouten’ erkende die in die zaak waren begaan.

Voor Zichichi was Galileo zowel een held van de wetenschappelijke methode als een gelovige wiens drama niet kon worden gereduceerd tot een eenvoudige tegenstelling tussen wetenschap en geloof; in zijn geschriften en lezingen presenteerde hij de stap van 1992 vaak als een voorzienig moment in de verzoening van de Kerk met de wetenschappelijke wereld. Op deze manier hielp hij veel katholieke wetenschappers de herwaardering van Galileo niet te zien als een concessie aan seculiere druk, maar als een diepere terugkeer naar de waarheid van zowel het geloof als de rede.

In profetische woorden voor het huidige AI-tijdperk drong hij er in 2014 bij de Kerk en de politieke wereld op aan om te onthouden dat mensen weliswaar kunnen omkomen door misbruik van technologie, maar nooit door het ontdekken van de waarheid – een echo van het vertrouwen van Johannes Paulus II in de verenigbaarheid van echte wetenschap en christelijke hoop. Zijn taalgebruik toonde aan hoe diep hij de leer van het leergezag over geloof en rede in zich had opgenomen en hoe hij deze binnen zijn eigen wetenschappelijke cultuur trachtte te ontwikkelen.

Onder Benedictus XVI en tijdens het pontificaat van Franciscus bleef Zichichi de Heilige Stoel dienen via de op wetenschap gerichte academie, door deel te nemen aan plenaire sessies over verschillende thema’s. Gedurende deze jaren leverde hij ook een bijdrage aan door het Vaticaan gesponsorde discussies over klimaat en ontwikkeling, waarbij hij in 2007 een vernietigend oordeel velde over het Intergouvernementele Panel inzake Klimaatverandering van de VN, het orgaan dat verantwoordelijk is voor de meeste sombere waarschuwingen met betrekking tot de klimaatwetenschap. De modellen van dit panel waren volgens hem “incoherent en ongeldig vanuit wetenschappelijk oogpunt” en hij stelde dat het “aannemelijk is dat ‘de mens niet verantwoordelijk is’”.

Darwinistische fouten

Zichichi stelde ook dat Darwins evolutietheorie geen rigoureuze wetenschappelijke, wiskundige en experimentele validatie had, en voegde eraan toe dat deze theorie niet kon verklaren waarom van de miljoenen soorten alleen de mens begiftigd is met verstand. Hij beweerde vaak dat de mens niet zomaar een dier is en dat evolutie deze unieke eigenschap niet kan verklaren.

In veel van zijn toespraken voor katholieke toehoorders, zowel in bisdommen als in interviews voor katholieke media, probeerde hij gelovigen te bevrijden van de angst dat de wetenschap hun geloof zou kunnen ondermijnen. Hij kwam steeds weer terug op het idee dat het universum niet het resultaat is van chaos, maar van een intelligent ontwerp – en dat de buitengewone harmonie die in de subnucleaire fysica wordt ontdekt, eerder wijst op een Logos dan op absurditeit.

Daarmee gaf hij talloze priesters, religieuzen en gelovigen een toegankelijke taal om hun vertrouwen in zowel het Credo als de wetenschappelijke vooruitgang te verwoorden, een bijdrage die bisschoppen en Vaticaanse functionarissen stilletjes waardeerden bij het opstellen van pastorale reflecties over wetenschap.

Zijn aanwezigheid in de Casina Pio IV gedurende meerdere decennia had ook invloed op het interne leven van de Pauselijke Academie voor Wetenschappen zelf. De Siciliaanse professor, die meer dan 105 prijzen en eretitels ontving, was nadrukkelijk maar hoffelijk en daagde zijn collega’s uit om hun standpunten met grotere wiskundige duidelijkheid te verwoorden en na te denken over de ethische en antropologische belangen van hun werk.

In de laatste fase van zijn leven, toen hij door lichamelijke kwetsbaarheid dichter bij huis moest blijven, bleef hij intellectueel dicht bij de Heilige Stoel door middel van publicaties en opgenomen interventies. Hij kwam steeds weer terug op de woorden van vroegere pausen over de noodzaak om de kloof tussen het evangelie en de cultuur te dichten, en benadrukte dat de natuurkunde daarbij een cruciale rol te spelen heeft.

Toen bekend werd dat Antonino Zichichi op 9 februari vredig in zijn slaap was overleden, stroomden de eerbetuigingen binnen van wetenschappelijke instellingen en van kerkelijke instanties die hem in de loop van vele jaren hadden leren kennen.

Voor de Heilige Stoel is zijn nalatenschap niet alleen die van een briljant wetenschapper, maar ook van een katholieke leek die, met alle beperkingen van een mensenleven, probeerde de overtuiging van Johannes Paulus II na te leven dat wetenschap en geloof twee gaven zijn van dezelfde God. In een tijdperk waarin de verleiding groot is om wetenschap en geloof met elkaar in conflict te brengen, toonde Zichichi aan dat de Kerk in de taal van de natuurkunde geen bedreiging hoeft te zien, maar een nieuwe grammatica om het mysterie van de schepping te verkondigen.

Edward Pentin Edward Pentin is senior medewerker van de Register en Vaticaananalist bij EWTN News. Hij begon met verslaggeving over de paus en het Vaticaan bij Vatican Radio, voordat hij Rome-correspondent werd voor EWTN’s National Catholic Register. Hij heeft ook verslag gedaan van de Heilige Stoel en de katholieke Kerk voor een aantal andere publicaties, waaronder Newsweek, Newsmax, Zenit, The Catholic Herald en The Holy Land Review, een franciscaanse publicatie die gespecialiseerd is in de kerk en het Midden-Oosten. Edward is de auteur van The Next Pope: The Leading Cardinal Candidates (Sophia Institute Press, 2020) en The Rigging of a Vatican Synod? An Investigation into Alleged Manipulation at the Extraordinary Synod on the Family (Ignatius Press, 2015). Volg hem op Twitter via @edwardpentin.

Bron: https://www.ncregister.com/news/italian-physicist-antonino-zichichi-dies-at-96 dd 10 februari 2026. Vertaling: EWTN Lage Landen (HR)