17 december 2025 – De kathedraal van St. Vigilius torent hoog uit boven het Duomo-plein in Trente, Italië, waar de meeste zittingen van het Concilie van Trente (1545-1563) plaatsvonden. (Foto: Rudy Balasko / Shutterstock)
COMMENTAAR: Het concilie heeft ons begrip van ons geloof aanzienlijk vergroot, op een manier die ons spirituele en morele leven vandaag de dag enorm kan helpen.
Daniel B. Gallagher Commentaren 13 december 2025
Stel je voor dat een paus een oecumenisch concilie bijeenroept en vervolgens nooit komt opdagen. Stel je voor dat een wereldleider hem negeert voor wat betreft de locatie waar het concilie moet worden gehouden. Stel je voor dat slechts 30 bisschoppen komen opdagen om het concilie te openen. Stel je voor dat het concilie vervolgens bijna twee decennia voortduurt.
Je hoeft je dat niet voor te stellen, want zo’n concilie vond precies 480 jaar geleden plaats. Het heette het Concilie van Trente (1545-1563). Het wordt erkend als het 19e concilie in de geschiedenis van de katholieke Kerk en was een van de indrukwekkendste en invloedrijkste concilies in de kerkgeschiedenis. De Catechismus van de katholieke Kerk verwijst maar liefst 141 keer naar de leer ervan.
Tegenwoordig horen we het woord ‘Tridentijns’ niet vaak meer, behalve in verband met de vorm van de Romeinse ritus die vroeger de ‘buitengewone vorm’ werd genoemd. Dat is erg jammer, want het woord ‘Tridentijns’ betekent veel, veel meer. Als u katholiek bent, is bijna alles wat u gelooft samengevat, gedefinieerd, verduidelijkt of dogmatisch opnieuw verwoord tijdens het Concilie van Trente. Of u het nu leuk vindt of niet, u bent in wezen ‘Tridentijns’, ongeacht welke vorm van de Romeinse ritus u aanhangt.
De concilies die de grootste invloed hebben gehad op wat u gelooft, vonden plaats in Nicea in 325 n.Chr. en Constantinopel in 381 n.Chr. Deze twee concilies hebben geleid tot de geloofsbelijdenis van Nicea-Constantinopel, die u elke zondag belijdt. Het Concilie van Trente bevestigde dit credo krachtig, ook al vaardigde paus Pius IV na het concilie een ander credo uit dat dient om een juist begrip van het Nicene-Constantinopolitan Creed uit te werken.
Als het Concilie van Trente ons geloof niet heeft veranderd, wat heeft het dan wel gedaan?
Het heeft ons begrip van wat we geloven aanzienlijk vergroot op manieren die ons spirituele en morele leven vandaag de dag enorm kunnen helpen. Terwijl het Tweede Vaticaans Concilie vaak wordt aangeduid als een ‘pastoraal concilie’, wordt Trente beschreven als een ‘doctrinair concilie’. Dit is een te simplistische voorstelling van zaken, maar het benadrukt wel dat het Concilie van Trente moest reageren op wezenlijke leerstellige kwesties die tijdens de Reformatie ter discussie waren gesteld.
De leer van de rechtvaardiging was de centrale kwestie en heeft door de eeuwen heen een belangrijke rol gespeeld in oecumenische discussies. De ‘Gezamenlijke verklaring over de leer van de rechtvaardiging’ tussen de Lutherse Wereldfederatie en de katholieke Kerk in 1997 markeert een belangrijke mijlpaal in die discussies.
De kwestie van de rechtvaardiging komt voort uit verschillende interpretaties van bijbelpassages zoals Romeinen 3:28, waar Paulus schrijft dat “wij van mening zijn dat een mens gerechtvaardigd wordt door het geloof, los van de werken van de wet”. Deze en andere passages (bijvoorbeeld Romeinen 4:5 en Efeziërs 2:8-9) gaven aanleiding tot gereformeerde interpretaties die in grote lijnen worden gekenmerkt als “rechtvaardiging door het geloof alleen” (sola fide).
Het Concilie van Trente bevestigt inderdaad dat we zonder de genade van Jezus Christus niet gerechtvaardigd kunnen worden voor God. Dit betekent echter niet dat onze medewerking niet nodig is voor de rechtvaardiging, aangezien onze vrije wil, bewogen door God, ons disponeren en voorbereiden om de genade van de rechtvaardiging te verkrijgen, en we inderdaad vrij blijven om die goddelijke genade te aanvaarden of te weigeren. Zeggen dat wij, als zondaars, gerechtvaardigd worden door het geloof, betekent niet dat er verder niets van ons wordt verlangd. In feite kan de gerechtigheid die we vrijelijk van God hebben ontvangen, worden behouden en vergroot door onze goede werken, die niet louter een “vrucht” of “teken” zijn van de reeds ontvangen goddelijke rechtvaardiging.
Op het eerste gezicht lijken deze verschillen misschien niet meer dan theologische subtiliteiten. Maar bij nader inzien worden ons morele en spirituele leven onvermijdelijk juist door deze vragen gevormd. Geloof ik vrijelijk? Zondig ik vrijelijk? Zijn mijn goede werken iets waard in Gods ogen? Kan ik Gods genade verdienen door goede werken te verrichten?
Als u met deze vragen worstelt, put dan moed uit de wetenschap dat de meest ijverige en geleerde apostel van de Kerk, Paulus van Tarsus, hier ook mee worstelde.
Vóór zijn bekering was de heilige Paulus ervan overtuigd dat men gerechtvaardigd kon worden door de werken van de wet. Maar zijn ervaring van een persoonlijke relatie met Jezus Christus overtuigde hem ervan dat we “niet gerechtvaardigd worden door de werken van de wet, maar door het geloof in Jezus Christus”, want “wij hebben in Christus Jezus geloofd om gerechtvaardigd te worden door het geloof in Christus en niet door de werken van de wet, want door de werken van de wet zal niemand gerechtvaardigd worden” (Galaten 2:15-16).
Toch betekende dit voor Paulus niet – en ook niet voor ons – dat we kunnen doen wat we willen en verwachten dat dit geen invloed heeft op hoe we zullen worden beoordeeld. In de woorden van paus Benedictus XVI: “Christelijke vrijheid is geen libertinisme.” Meer specifiek: “De bevrijding waarover de heilige Paulus sprak, is geen bevrijding van goede werken.”
Volgens Trente worden we gered door het geloof, op voorwaarde dat we het echte geloof begrijpen als geloof “in naastenliefde” of geloof “in liefde”. Het concept van “geloof” dat tijdens het Concilie van Trente werd ontwikkeld en in de Gezamenlijke Verklaring werd uitgewerkt, is een volledige overgave aan Christus, een vereniging met Christus, een aanpassing aan Christus en zijn leven. Paulus maakt dit duidelijk in Galaten 5:14, waar hij schrijft dat “de hele wet in één uitspraak wordt vervuld, namelijk: ‘Je zult je naaste liefhebben als jezelf’”.
Tijdens de langdurige en moeizame zittingen in Trente werd een groot aantal andere kwesties behandeld met betrekking tot de sacramenten, de verering van heiligen, het vagevuur en het pauselijk gezag, maar het is redelijk om te zeggen dat al deze onderwerpen werden bekeken vanuit het juiste begrip van geloof en rechtvaardiging zoals hierboven uitgelegd. Als we begrijpen wat een echte relatie met Jezus Christus is, zullen we begrijpen hoe we daarvoor gevoed worden (d.w.z. de sacramenten), hoe we daarbij geholpen worden (d.w.z. de heiligen), waarom we gezuiverd moeten worden om die te vervullen (d.w.z. het vagevuur), en hoe we die leren kennen (d.w.z. het pauselijk gezag).
Zoals bisschop Robert Barron inzichtelijk opmerkt, legt Trente beter dan welk psychologie- of filosofieboek ook uit wat er mis is met ons. De zonde, zo leert Trente, heeft ons zodanig “gedesintegreerd” dat we onszelf alleen via Jezus Christus weer kunnen re-integreren.
Deze herintegratie hangt af van het geloof, en alleen van het geloof, als we het geloof begrijpen als onlosmakelijk verbonden met de complementaire deugden van hoop en naastenliefde. Deze drie deugden – vooral de derde – verwoorden wat het betekent om een diepe, persoonlijke relatie met Jezus Christus te hebben, zoals paus Benedictus zei, want “naastenliefde is de vervulling van de gemeenschap met Christus” en “we zijn rechtvaardig door alleen maar in gemeenschap met hem te zijn en op geen enkele andere manier”.
Dit jubileumjaar van het Concilie van Trente valt providentieel samen met het Jubeljaar van de Hoop. Het is een prachtige gelegenheid om onze ziel te onderzoeken in het licht van hoe we geloof en werken in ons leven zien. Geloven we dat we volledig gerechtvaardigd zijn? Hoe?
Wat we geloven, hoe we daarnaar handelen en wat we ervan verwachten, werd een half millennium geleden allemaal behandeld in een klein stadje dichter bij Innsbruck dan bij Rome. Ongeacht welke vorm van liturgie u bijwoont, uw identiteit als katholiek is sterk beïnvloed door het Concilie van Trente. Als u op zoek bent naar iets om uw hoop in dit jubileumjaar te versterken, hoeft u niet verder te zoeken dan deze prachtige leer.
Daniel B. Gallagher is docent filosofie en literatuur aan het Ralston College. Hij werkte tien jaar bij het Staatssecretariaat van het Vaticaan onder paus Benedictus XVI en paus Franciscus.
Bron: https://www.ncregister.com/commentaries/council-of-trent-at-480-pgmxopea dd 13 december 2025
Vertaling: EWTN Lage Landen (HR)
Gerelateerd
