Kardinaal Merry del Val stond boven alle buitensporige nationalismes

17 maart 2026 – Omslag van het nieuwe boek van Roberto de Mattei. Foto: Sophia Institute Press |

NCRegister – Edward Pentin Vaticaan | leestijd: 9 min.

Bij de presentatie van zijn nieuwe boek herinnert professor Roberto de Mattei aan de staatssecretaris van paus St. Pius X, die de waarheid boven partijbelangen en de natie stelde. En hij sprak zelfs Nederlands!

LONDEN — Het voorbeeld van kardinaal Rafael Merry del Val van nederigheid, staatsmanschap en een diep bovennatuurlijke benadering van het openbare leven herinnert de gelovigen eraan dat de eerste loyaliteit van de Kerk niet aan een natie of partij ligt, maar aan de waarheid zelf.

Dit was het centrale thema van de Italiaanse kerkhistoricus Roberto de Mattei tijdens de presentatie op 27 februari van de Engelse editie van zijn biografie A Cardinal for the Ages — Merry del Val and His Enduring Influence on the Church.

In zijn toespraak in het Brompton Oratory in Londen betoogde De Mattei dat de sleutel tot het begrijpen van kardinaal Merry del Val — de auteur van de beroemde Litanie tot de nederigheid — ligt in het besef dat hij het diep katholieke concept van Romanitas bezat, een Romeinse geest die tegelijkertijd universeel, leerstellig, liturgisch en diep bovennatuurlijk is.

De Mattei vertelde het publiek, waaronder kardinaal Vincent Nichols, de emeritus aartsbisschop van Westminster, de apostolische nuntius in Groot-Brittannië, aartsbisschop Miguel Maury Buendía, en leden van de familie Merry del Val, dat kardinaal Merry del Val — die aan het begin van de 20e eeuw in de hoogste rangen van de Romeinse Curie diende — zich niet liet vangen in nationale hokjes.

“Zijn bloed was Spaans, Engeland heeft hem opgeleid en Rome was de stad waar hij veertig jaar van zijn leven doorbracht,” zei De Mattei. “Toch zagen de Spanjaarden hem als Engels, de Engelsen als Spaans en de Italianen als een buitenlander.” Alleen Romanitas, zo stelde hij, lost deze paradox op: het spirituele burgerschap van de katholiek die werkelijk met Cicero kan zeggen: civis Romanus sum (ik ben een Romeins burger), niet als politieke opschepperij maar als een kerkelijke identiteit geworteld in de Stoel van Petrus.

In een gesprek met de Register zei De Mattei achteraf dat Romanitas een herinnering is aan de universele missie van de Kerk die “boven verschillende nationaliteiten staat”. In een tijd van buitensporig nationalisme, zei hij, leert de persoonlijkheid van kardinaal Merry del Val dat de “ware missie” van de Kerk “niet gekoppeld mag zijn aan één enkele natie of factie”, maar bovenal een “universele missie moet zijn, gegrondvest op de waarheid”. Om deze reden, zo zei hij, bekritiseerden voorstanders van een “bepaalde vorm” van oecumene hem.

De Mattei vertelde de aanwezigen hoe de kardinaal opklom tot de top van de Romeinse Curie, secretaris werd van het conclaaf dat paus St. Pius X koos, staatssecretaris gedurende het pontificaat van Pius, en secretaris van het Heilig Officie (de paus was toen prefect van het leerstellige dicasterie). Kardinaal Merry del Val was “de belichaming van de Romeinse Curie” wiens bekwaamheid, dienstbaarheid en menselijke zwakheden hij maar al te goed kende, zei hij.

Zijn rol in Apostolicae Curae

De kardinaal speelde een beslissende rol in twee pauselijke documenten die ook vandaag de dag nog steeds van groot belang zijn: de apostolische brief Apostolicae Curae van paus Leo XIII uit 1896 over de nietigheid van anglicaanse wijdingen, en de antimodernistische encycliek Pascendi Dominici Gregis van Pius X uit 1907.

Dienaar van God Merry del Val, wiens heiligverklaring in 1953 in gang werd gezet, leverde een belangrijke bijdrage aan Apostolicae Curae en stond, zoals De Mattei in zijn biografie opmerkt, hoogstwaarschijnlijk aan de basis van het beroemde ‘Gebed voor Engeland’ dat aan het einde van de apostolische brief uit 1896 staat. De Mattei vertelde de Register achteraf dat hij, gezien de huidige toestand van de Anglicaanse Gemeenschap, van mening is dat het “een profetisch document” is gebleken. De kardinaal, zo zei hij, “bad dagelijks voor de bekering van Engeland” en zijn figuur zou “een grote bijdrage” kunnen leveren aan de bekering van alle Engelssprekende volkeren.

Als aartspriester van de Sint-Pietersbasiliek gedurende 16 jaar na de dood van de heilige Pius X, leidde kardinaal Merry del Val liturgische vieringen “met nauwgezette precisie en onvergelijkbare waardigheid”, die “zowel Romeinen als buitenlanders aantrokken alsof het een unieke gebeurtenis betrof”. In zijn prinselijke waardigheid, zei De Mattei, “belichaamde hij – tegen elke vorm van egalitarisme in – de pracht van de Roomse Kerk.”

Kardinaal Nichols bekende niet veel over de kardinaal te weten, maar was blij te ontdekken dat hij voor het priesterschap had gestudeerd aan Ushaw College in het noorden van Engeland, dat een lange reputatie van uitmuntendheid had gehad totdat het in 2011 werd gesloten. Hij was ook geïnteresseerd in de rol van kardinaal Merry del Val in het conclaaf, aangezien hij zelf een “veel minder belangrijke rol” had gespeeld bij de pausverkiezing van vorig jaar. “Voor mij was het een buitengewoon opmerkelijke ervaring, een authentieke ervaring van hoe, door de oprechte inspanningen van ons mensen, de Heilige Geest kan ingeven en werken en ons tot een uitkomst kan brengen die naar mijn mening door God gegeven en zeer gezegend is,” zei hij.

Aartsbisschop Maury Buendía, die vertelde dat zijn grootmoeder van vaderskant de kardinaal kende toen ze jong was, zei dat kardinaal Merry del Val “bewees dat hij meer was dan alleen een bescheiden en bekwaam bestuurder. Hij was bovenal een priester die verliefd was op zijn priesterambt, die dicht bij iedereen stond, van de adel tot de laagsten van het volk, en die zich altijd ontpopte als een ambassadeur van Christus. Het waren deze eigenschappen die hem werkelijk tot een kardinaal voor de eeuwigheid maakten.”

Paul de Zulueta, een neef van de kardinaal, herinnerde zich het krachtige intellect van kardinaal Merry del Val, waardoor hij twee doctoraten behaalde, een graad in canoniek recht, en vloeiend Spaans, Latijn en Nederlands sprak. Toen hij als jongen zijn moeder schreef dat hij in elk vak de beste van de klas was en dat hij “waarschijnlijk zo zou blijven”, grapte Zulueta: “Dus zijn litanie, letterlijk over nederigheid, zou iets later komen.” Maar gezien zijn vele kwaliteiten zei hij dat hij, in de woorden van de hedendaagse katholieke historicus Felipe Fernández-Armesto, “de beste paus was die we nooit hebben gehad.”

Mgr. Phillip Whitmore, rector van St. James in Spanish Place, waar kardinaal Rafael Merry del Val in 1865 in de oudere kerk werd gedoopt, belichtte belangrijke passages uit het werk van De Mattei – de allereerste diepgaande studie over het leven van de kardinaal. Hij noemde het een “wetenschappelijke biografie” die een “fascinerende blik biedt op het leven van de Kerk aan het begin van de twintigste eeuw, door de ogen van een van de belangrijkste spelers in de Kerk van die tijd.”

Het primaat van het innerlijke leven

Ter afsluiting van het evenement stelde Domingo Merry del Val, een achterneef van de overleden kardinaal die De Mattei bij het boek heeft bijgestaan, zijn oudoom voor als een man wiens verborgen innerlijke leven belangrijker was dan zijn schitterende openbare carrière in het hart van het pausdom. Hij herinnerde eraan dat de kardinaal op zijn grafsteen had laten schrijven: “Da mihi animas, cetera tolle,” (Geef mij zielen, neem de rest weg), en benadrukte dat “in deze woorden het hoogste doel van zijn bestaan ligt.”

Verwijzend naar de beroemde Litanie van de Nederigheid van de kardinaal zei Domingo dat deze een ziel onthulde die volledig gericht was op Gods wil. “Of we iets leuk vinden of niet,” schreef kardinaal Merry del Val ooit, “is op zich niet van belang. We moeten alleen de wil van God zoeken.”

“Oom Rafael”, zoals Domingo hem noemde, maakte een bliksemsnelle opmars in de diplomatieke rangen van de Kerk en werd op opmerkelijk jonge leeftijd staatssecretaris, maar “wilde geen paus worden; hij achtte zichzelf daar niet waardig voor en deed al het mogelijke om het te vermijden.” Zijn angst voor eerbewijzen, zijn verlangen om als eenvoudige priester onder de armen van Rome te leven, en zijn vasthoudendheid om alleen de wil van God te zoeken, plaatsten hem in schril contrast met de verleidingen van ambitie en ijdelheid die gepaard gaan met een hoog kerkelijk ambt.

Tegelijkertijd liet Domingo zien hoezeer kardinaal Merry del Val het pausdom in het begin van de twintigste eeuw heeft helpen vormgeven, zelfs terwijl hij zelf persoonlijke promotie schuwde. Hij beschreef de beslissende, zij het discrete, rol van zijn oom in het conclaaf van 1903, en opnieuw bij de verkiezingen van Benedictus XV en Pius XI, terwijl hij het pausdom voor zichzelf resoluut afwees in twee conclaven waarin hij een van de belangrijkste kandidaten was.

Loyaal in plaats van dominant, zei hij dat hij zijn leven verbond aan dat van Pius X – die hij al tijdens diens leven als een heilige beschouwde – in de grote strijd tegen het modernisme, en later de zuiverheid van het geloof bleef verdedigen bij het Heilig Officie.

Domingo en De Mattei noemden ook het mysterie rond de plotselinge en controversiële dood van kardinaal Merry del Val tijdens wat een routineoperatie had moeten zijn. Er blijven geruchten de ronde doen over medische nalatigheid, vijandigheid van de vrijmetselaars en zelfs moord.

“Mijn vader, die samen met mijn grootvader en de oudere broer van de kardinaal, oom Alfonso, naar Rome kwam voor de begrafenis, vertelde me altijd dat iedereen in Rome openlijk zei dat oom Raphael was vermoord,” zei Domingo. “Maar oom Alfonso, in overeenstemming met de paus, verzette zich tegen het openen van een onderzoek: ‘Geen enkel schandaal kan de schade herstellen die aan de familie en de Kerk is toegebracht,’ en de zaak bleef daarbij.”

Maar in Domingos vertelling van het verhaal van de kardinaal was de blijvende nalatenschap van kardinaal Merry del Val niet macht, maar zijn spirituele leer en de “behoefte aan spirituele nederigheid — waarschijnlijk de moeilijkste van alle deugden om te bereiken.”

“We hebben meer prinsen van de Kerk nodig zoals kardinaal Rafael Merry del Val,” concludeerde Domingo. “Met andere woorden, we hebben mannen nodig die heiligheid nastreven in plaats van hoge ambten.”

Edward Pentin Edward Pentin is de Senior Contributor van de Register en Vaticaan-analist bij EWTN News. Hij begon met verslaggeving over de paus en het Vaticaan bij Vatican Radio, voordat hij de Rome-correspondent werd voor EWTN’s National Catholic Register. Hij heeft ook verslag gedaan van de Heilige Stoel en de katholieke Kerk voor een aantal andere publicaties, waaronder Newsweek, Newsmax, Zenit, The Catholic Herald en The Holy Land Review, een franciscaanse publicatie die gespecialiseerd is in de Kerk en het Midden-Oosten. Edward is de auteur van The Next Pope: The Leading Cardinal Candidates (Sophia Institute Press, 2020) en The Rigging of a Vatican Synod? An Investigation into Alleged Manipulation at the Extraordinary Synod on the Family (Ignatius Press, 2015). Volg hem op Twitter via @edwardpentin.