2 juni 2026 – De zalige Stefan Wyszyński (l) in de jaren 70 en paus Paulus VI in 1969. Foto: Wikimedia Commons / Publiek domein |
NCRegister – Pater Raymond J. de Souza |
Relikwieën van de zalige Stefan Wyszyński, primaat van Polen (1948-1981), werden geplaatst in de Romeinse basiliek van Santa Maria in Trastevere op 28 mei, zijn feestdag die werd toegewezen toen hij in 2021 zalig werd verklaard.
29 mei is het feest van paus St. Paulus VI, en hun opeenvolgende feestdagen herinneren aan het grote drama van het Poolse millennium, dat deze maand 60 jaar geleden plaatsvond, een van de belangrijkste momenten in de katholieke geschiedenis.
Kardinaal Wyszyński stierf op 28 mei 1981, slechts enkele weken na de moordaanslag op paus St. Johannes Paulus II. De twee meest vooraanstaande kerkelijke leiders van de 20e eeuw voerden hun laatste telefoongesprek vanuit hun respectievelijke ziekenhuisbedden in Warschau en Rome.
Santa Maria in Trastevere was de titelkerk van kardinaal Wyszyński. Wanneer kardinalen worden benoemd, wijst de Heilige Vader hen een “titelkerk” in Rome toe. Ze worden symbolisch deel van de Romeinse geestelijkheid en zo wordt de bisschop van Rome gekozen door de geestelijkheid van Rome in het conclaaf.
Kenners van de Amerikaanse katholieke geschiedenis koesteren een bijzondere genegenheid voor Santa Maria in Trastevere, aangezien het de titelkerk was van kardinaal James Gibbons, die meer dan 40 jaar (1877-1921) aartsbisschop van Baltimore was.
Kardinaal Gibbons kreeg in maart 1887 Santa Maria in Trastevere toegewezen, misschien wel de oudste Maria-kerk in Rome, en nam enkele dagen later, op het feest van de Aankondiging, bezit van zijn nieuwe ‘parochie’. Bij die gelegenheid hield hij een van de belangrijkste toespraken in de Amerikaanse katholieke geschiedenis, waarin hij de Amerikaanse constitutionele regeling verdedigde als gunstig voor de bloei van het katholicisme.
“Zonder mijn ogen te sluiten voor onze tekortkomingen als natie,” preekte kardinaal Gibbons, “zeg ik, met een diep gevoel van trots en dankbaarheid, dat ik behoor tot een land waar de burgerlijke overheid ons onder haar beschermende vleugels houdt, zonder zich te mengen in de legitieme uitoefening van onze verheven missie als dienaren van het Evangelie van Christus. Ons land kent vrijheid zonder losbandigheid, en gezag zonder despotisme.”
Despotisme kenmerkte de gehele ambtsperiode van kardinaal Wyszyński als hoofd van de katholieke kerk in Polen. Als aartsbisschop van Warschau en primaat van Polen sinds 1948 leidde hij de Poolse kerk onder het stalinistische communisme. Kardinaal Wyszyński werd op 18 mei 1957 (toevallig de verjaardag van Johannes Paulus) geïnstalleerd als titulair priester van Santa Maria in Trastevere.
Tegen die tijd was hij een van de bekendste bisschoppen ter wereld. Hij was in 1953 door het regime gearresteerd en tot 1956 onder huisarrest gehouden, afgesneden van het daadwerkelijke bestuur van zijn kudde. Bij zijn vrijlating in 1956 was kardinaal Wyszyński een held van het wereldwijde anticommunisme; in Polen was hij een verbindende figuur geworden van religieus, cultureel en nationaal verzet.
Het hart van kardinaal Wyszyński klopte op het eeuwenoude ritme van de Poolse geschiedenis, en bij zijn vrijlating in 1956 kondigde hij de “Grote Noveen” aan – negen jaar waarin Polen zich zou voorbereiden om “de doopgeloften te hernieuwen” ter gelegenheid van het millennium van het Poolse christendom in 1966. Polen voert zijn christelijk geloof terug op 966, met de doop van Mieszko, hertog van Polen.
Ter voorbereiding op het Poolse millennium stuurde kardinaal Wyszyński een afbeelding van Onze-Lieve-Vrouw van Częstochowa naar alle parochies van Polen. Toen de communisten de afbeelding “in beslag namen”, in de domme hoop massale processies te voorkomen op elke plaats waar deze kwam, stuurde kardinaal Wyszyński in plaats daarvan een lege lijst. De menigten werden alleen maar groter, en kardinaal Wyszyński toonde zich de meester van de volksvroomheid — de lege lijst was een krachtiger symbool dan de Zwarte Madonna zelf.
De Grote Noveen was zo doorslaggevend dat kardinaal Wyszyński bekend kwam te staan als de ‘Primaat van het Millennium’. Bij de bekroningsviering van het millennium nodigde kardinaal Wyszyński paus Paulus VI uit voor de hoofdviering in Częstochowa op 3 mei 1966. Paulus VI nam de uitnodiging aan, maar de communisten weigerden de Heilige Vader toe te laten, waardoor kardinaal Wyszyński opnieuw een overwinning behaalde.
Tijdens de mis ter gelegenheid van het millennium – ondanks de obstakels van de regering waren er een half miljoen Polen aanwezig – liet kardinaal Wyszyński een lege troon in het heiligdom plaatsen, met een portret van paus Paulus VI en een boeket witte en gele rozen. De grove propagandisten van het regime waren geen partij voor de pastorale genialiteit van de primaat. De lege troon was een krachtiger symbool dan de paus zelf had kunnen zijn.
Toen Paulus VI zalig werd verklaard, koos het Vaticaan ervoor om zijn sterfdag niet als zijn feestdag aan te wijzen, omdat hij stierf op het feest van de Transfiguratie en zijn feest dus nooit op 6 augustus zou worden gevierd. Aanvankelijk werd 26 september – zijn geboortedag – gekozen, maar later werd dit gewijzigd in 29 mei, de datum van zijn priesterwijding.
Zo vallen de twee feestdagen van kardinaal Wyszyński en Paulus VI nu op opeenvolgende dagen, wat doet denken aan de uitnodiging – gedaan en aanvaard, maar geblokkeerd – van 1966. De herinnering aan die dag, deze maand 60 jaar geleden, bleef levendig in de Poolse katholieke verbeelding.
In 1978 zou de heilige Paulus VI overlijden. Binnen een jaar zou er inderdaad een paus in Polen zijn. Deze keer konden de communisten er niets aan doen om dat te voorkomen. Karol Wojtyła, paus Johannes Paulus II, kwam naar huis.
Bij aankomst begon Johannes Paulus zijn eerste toespraak tot de Poolse staatsautoriteiten met een citaat van Paulus VI. Met die retorische klap, die later in dezelfde toespraak werd herhaald, werd het Poolse regime eraan herinnerd waarom ze zo bang waren voor een pauselijk bezoek.
Het hoogtepunt van die geschiedenisveranderende eerste dag was de heroïsche preek van de Heilige Vader op het Overwinningsplein in Warschau. In aanwezigheid van kardinaal Wyszyński begon Johannes Paulus II met iedereen te herinneren aan Paulus VI en 1966.
“We weten dat de onlangs overleden Paulus VI, de eerste pelgrimspaus na zoveel eeuwen, vurig verlangde om voet te zetten op Poolse bodem, met name in Częstochowa. Tot het einde van zijn leven koesterde hij dit verlangen in zijn hart, en daarmee ging hij het graf in,” zei hij. “En wij voelen dat dit verlangen – een verlangen zo krachtig en zo diep geworteld dat het de duur van een pontificaat overstijgt – vandaag wordt verwezenlijkt op een manier die moeilijk te voorzien was. En dus danken wij de Goddelijke Voorzienigheid dat zij Paulus VI zo’n sterk verlangen heeft gegeven.”
“ Vandaag is het mij gegeven om deze wens van de overleden paus Paulus VI te vervullen te midden van jullie, geliefde zonen en dochters van mijn vaderland,” voegde hij eraan toe. “Toen ik … door de stemmen van de kardinalen werd geroepen van de stoel van de heilige Stanislaus in Krakau naar die van de heilige Petrus in Rome, begreep ik onmiddellijk dat het aan mij was om die wens te vervullen, de wens die Paulus VI niet had kunnen verwezenlijken tijdens het millennium van de doop van Polen. ”
Zestig jaar geleden dacht het communistische regime dat het de wil van Wyszyński had gedwarsboomd. Misschien wel, maar niet de Voorzienigheid. Het pausbezoek van 1966 werd simpelweg uitgesteld, en toen het in 1979 plaatsvond, maakte het volledig een einde aan het regime.
Paulus VI mocht de uitnodiging van kardinaal Wyszyński in 1966 niet aannemen. Nu komt de Poolse primaat van het millennium in 2026 naar Rome, als zijn relikwieën in zijn titelkerk worden bijgezet. Op vrijdagochtend 29 mei stonden die centraal in de missen die voor het feest van Paulus VI zijn gecelebreerd, waarbij de paus en de primaat verenigd zijn in de hemel – en op de liturgische kalender.
Pater Raymond J. de Souza Pater Raymond J. de Souza is de oprichter en redacteur van het tijdschrift Convivium.
Bron: https://www.ncregister.com/commentaries/de-souza-wyszynski-paul-vi dd 29 mei 2026.
Vertaling: EWTN Lage Landen (HR)
Gerelateerd