Pius XII-expert: geen sprake van ‘Hitlers paus’

4 maart 2026 – Paus Pius XII in gebed op een ongedateerde foto. (foto: Vatican Media / Vatican Media )

NCRegister, Edward Pentin Interviews

Op de 150e geboortedag van Pius XII brengt Emilio Artiglieri hulde aan de overleden oorlogspaus en levert weerwerk tegen een langdurige lastercampagne, waaronder een nieuwe Netflix-film.

Op 2 maart is het 150 jaar geleden dat Eugenio Pacelli werd geboren, die paus Pius XII werd en wiens leven en pontificaat tot de meest bestudeerde en besproken aspecten van het moderne pausdom behoren.

Ter gelegenheid hiervan sprak de Register op 27 februari met Emilio Artiglieri, voorzitter van het Paus Pacelli Comité – Pius XII Vereniging, dat al vele jaren culturele evenementen organiseert in Rome om de historische discussie over hem aan te moedigen en zijn veelzijdige leer op het gebied van theologie, moraal, maatschappij en bio-ethiek onder de aandacht te brengen.

Artiglieri bespreekt ook of de “zwarte legende” die al vele jaren probeert de overleden paus in diskrediet te brengen, succesvol is geweest; een nieuwe film die zijn naam verder probeert te bezoedelen; hoe Pius zou zijn omgegaan met de huidige impasse tussen de SSPX en de Heilige Stoel, en waarom de overleden paus zowel devotie als wetenschappelijke belangstelling blijft wekken.

Meneer Artiglieri, gelooft u dat de lastercampagne die door de Sovjets tegen Pius XII is gestart, succesvol is geweest en dat hij altijd negatief zal worden afgeschilderd in relatie tot de nazi’s?

Ik ben van mening dat er met betrekking tot de ‘zwarte legende’ rond de figuur van Pius XII een onderscheid moet worden gemaakt tussen twee niveaus: het wetenschappelijke niveau en dat van de populaire verspreiding.

Vanuit wetenschappelijk oogpunt zijn er sinds de tijd van Paulus VI diepgaande studies en onderzoeken uitgevoerd, zoals die van pater Pierre Blet, samen met pater Angelo Martini, pater Burkhart Schneider en pater Robert A. Graham, die het beroemde werk Actes et Documents du Saint Siège relatifs à la Seconde Guerre Mondiale (Handelingen en documenten van de Heilige Stoel met betrekking tot de Tweede Wereldoorlog) hebben voortgebracht.

Na het besluit van paus Franciscus om toegang te verlenen tot de Vaticaanse archieven met betrekking tot de periode van het pontificaat van [Eugenio] Pacelli, zijn er nog meer waardevolle studies uitgevoerd, zoals die van professor Johan Ickx (Pius XII en de joden), professor Matteo Luigi Napolitano (De eeuw van Pius XII) en professor Pier Luigi Guiducci (Pius XII en de Shoah. Welke “stiltes?).

In het licht van de uitgebreide documentatie kan geen enkele historicus serieus spreken van “Hitlers paus”.

Leden van het Canadese Royal 22e Regiment in audiëntie bij paus Pius XII, na de bevrijding van Rome in 1944. Foto: Canada. Ministerie van Nationale Defensie.

Helaas is het waar dat er nog steeds sporen van de lastercampagne tegen paus Pacelli in het collectieve beeld aanwezig zijn, en juist op dit niveau van verspreiding moeten we ons best doen om een gedeelde historische waarheid te herstellen. In dit opzicht zijn er zeker grotere inspanningen nodig op mediagebied.

Een nieuwe film op Netflix, getiteld Nuremberg, “beschuldigt” Pius XII en portretteert hem als mild tegenover het nazisme en terughoudend om de lopende processen te steunen. Wat is uw mening over dergelijke portretten?

Wat betreft de nieuwste film van James Vanderbilt, Nuremberg, kan ik alleen verwijzen naar het artikel van professor Matteo Luigi Napolitano, dat op 12 januari in L’Osservatore Romano verscheen, waarin de historische reconstructie van de film radicaal wordt ontmanteld, niet alleen wat betreft de vermeende ontmoeting tussen Pius XII en aanklager [Robert H.] Jackson, maar ook met betrekking tot de inhoud van de boodschap die de film wil overbrengen, namelijk dat de paus een dubbelzinnige houding had ten opzichte van nazi-misdadigers.

Napolitano wees er terecht op dat de Heilige Stoel, op verzoek van de rechters van Neurenberg, had ingestemd met het overhandigen aan het Tribunaal van geheim materiaal dat nuttig werd geacht voor het verduidelijken van vele aspecten van het beleid van het Vaticaan tussen de twee oorlogen en tijdens de Tweede Wereldoorlog, evenals verschillende aspecten van de strijd tussen de Kerk en het nazi-regime in Duitsland.

Paus Pius XII in gebed. Foto: Vatican Media.

De Vaticaanse documenten werden aan het begin van de werkzaamheden van het Hof, in de eerste helft van november 1945, ter beschikking gesteld aan het Tribunaal en werden door aanklager Jackson als uiterst belangrijk beschouwd.
Het volstaat te zeggen dat een van de belangrijkste nazi-misdadigers die in Neurenberg terechtstond, Hans Frank, zich afvroeg of het Vaticaan in dat proces als “assistent-aanklager” optrad.
Opnieuw vertelt de geschiedenis een heel ander verhaal dan de triviale, ongefundeerde en lasterlijke reconstructie van de media.
Hoe kan het ware verhaal van Pius XII in relatie tot het jodendom tijdens de oorlog en zijn populariteit onder joden in de naoorlogse jaren helpen om het groeiende antisemitisme in de wereld en ook in de Kerk te bestrijden?
Het ware verhaal van Pius XII vertelt ons ongetwijfeld over een paus die sinds zijn adolescentie niet alleen blijk gaf van een gebrek aan vooroordelen, maar ook van oprechte vriendschap jegens joden, zoals zijn schoolvriend Guido Mendes, die hij in 1938 hielp emigreren met zijn gezin en met wie hij zijn hele leven lang een constante band onderhield.
In de periode na het einde van de oorlog waren er veel uitingen van waardering en dankbaarheid van joodse leiders jegens Pius XII.

Paus Pius XII op een ongedateerde archieffoto in Vaticaanstad. Foto: Vatican Media.

Ik zal slechts enkele voorbeelden noemen: de bekering van de opperrabbijn van Rome, Israel Zolli, die bij zijn doop op 13 februari 1945 de christelijke naam Eugenio koos uit dankbaarheid jegens Pius XII voor wat hij tijdens de oorlog voor de joden had gedaan, “met een geest – zo zei hij – van ongeëvenaarde menselijkheid en christelijke naastenliefde”.

In maart 1946 keurde het derde congres van Italiaanse joodse gemeenschappen een motie goed, die vervolgens op een plaquette werd gegraveerd en in de Via Tasso, in het beruchte hoofdkwartier van de SS in Rome, werd geplaatst, waarin “de diepste dankbaarheid die alle joden bezielt” jegens Pius XII werd uitgedrukt.

En opnieuw, op 26 mei 1955, voerde het Israëlisch Filharmonisch Orkest in het Vaticaan Beethovens Zevende Symfonie uit in aanwezigheid van de paus, als teken van eerbetoon en dankbaarheid voor de hulp die aan de joden was geboden tijdens de vervolging.

Pius XII’s zorg gold werkelijk iedereen, zoals blijkt uit een nota die op 25-26 oktober 1943 in L’Osservatore Romano werd gepubliceerd en waarin de nadruk werd gelegd op “de universele vaderlijke naastenliefde van de paus, die niet stopt bij de grenzen van nationaliteit, religie of ras”.

Dit is duidelijk een les die ook vandaag de dag nog relevant is, om alle onrechtvaardige discriminatie en vooroordelen tegen welke bevolkingsgroep dan ook te overwinnen.

Verwacht u dat Pius XII ooit zal worden zaligverklaard en misschien zelfs heilig verklaard?

We weten dat Pius XII al door paus Benedictus XVI eerbiedwaardig is verklaard, wat betekent dat de Kerk heeft erkend dat hij alle deugden op heroïsche wijze heeft beoefend en daarom als een voorbeeldig christen kan worden beschouwd. Voor zaligverklaring is volgens de huidige voorschriften het bewijs van een wonder vereist dat aan de voorspraak van de eerbiedwaardige wordt toegeschreven.

Sommige gemelde gevallen behoren ongetwijfeld tot wat we ‘tekenen’ zouden kunnen noemen, maar lijken niet alle kenmerken te vertonen die vereist zijn voor het begrip ‘wonder’ dat aan de voorspraak van de eerbiedwaardige wordt toegeschreven.

Paus Pius XII verlaat het Vaticaan op een ongedateerde foto. Foto: Vatican Media.

Om deze reden blijven we u uitnodigen om te bidden, juist zodat we bewijs kunnen hebben van een echt ‘wonder’ dat ons in staat stelt om door te gaan met de verhoopte zaligverklaring.

Ik moet zeggen dat, op basis van de verzoeken om afbeeldingen en relikwieën die zowel bij de Postulatie als bij het Paus Pacelli Comité binnenkomen, er wereldwijd een wijdverbreide devotie bestaat voor de Pastor Angelicus.

Wat betreft het tijdstip van zaligverklaring en heiligverklaring, moeten we ons, zoals ik vaak herhaal voor andere figuren, ervan bewust zijn dat de Heer het meest geschikte moment kent om Zijn glorie te manifesteren door middel van de heiligen.

Aangezien Pius XII de laatste paus van het preconciliaire tijdperk was, wat denkt u dat hij zou hebben gedacht van de impasse tussen de Priesterbroederschap Sint Pius X en het Vaticaan, en hoe denkt u dat hij zou hebben geprobeerd deze op te lossen?

De vraag lijkt historisch gezien misschien niet relevant, aangezien de kwesties met betrekking tot de Priesterbroederschap Sint Pius X tot een andere periode behoren dan die van Pius XII.

Wat het concilie betreft, moet worden bedacht dat er tijdens het pontificaat van Pius XII al concrete plannen voor een oecumenische vergadering waren opgesteld, maar dat deze niet door paus Pacelli werd bijeengeroepen, voornamelijk vanwege de zeer moeilijke naoorlogse situatie.

Het leergezag van Pacelli was na de Heilige Schrift de belangrijkste bron van citaten in de documenten van het Tweede Vaticaans Concilie: 219 verwijzingen naar 95 handelingen van deze paus.

Paus Pius XII. Foto: Vatican Media.

De concilievaders citeerden Pius XII meer dan duizend keer in hun toespraken.

Dat gezegd hebbende, zou ik, om deze vraag te beantwoorden, twee fundamentele aspecten van zijn karakter willen benadrukken: hij was zowel jurist als diplomaat.

Pacelli had een diepgeworteld gevoel voor recht en gerechtigheid, deels dankzij een langdurige familietraditie, en dus ook voor de noodzakelijke kerkelijke discipline.

Hij beschikte echter ook over een zeer fijn diplomatiek vermogen, dat teruggaat tot zijn tijd als nuntius tijdens de Eerste Wereldoorlog, vervolgens als staatssecretaris van Pius XI en ten slotte als paus, die zich genoodzaakt zag de bark van Petrus door de stormachtige zeeën van de Tweede Wereldoorlog en de Koude Oorlog te loodsen.

Ik kan me dan ook voorstellen dat hij, zelfs in deze situatie, hoewel deze zich binnen de Kerk afspeelde, enerzijds de naleving van de wet zou hebben afgedwongen en anderzijds alles in het werk zou hebben gesteld om verzoening te bereiken, ten behoeve van de Kerk en de zielen.

Kunt u ons iets vertellen over de initiatieven die uw organisatie heeft ondernomen om Pius XII te promoten?

Sinds 2009 organiseert en promoot het Paus Pacelli Comité – Pius XII Vereniging, in samenwerking met de Algemene Postulatie van de Jezuïetenpaters, vooral in Rome, culturele bijeenkomsten, conferenties en liturgische vieringen, altijd voorgezeten door een kardinaal, zowel om tegemoet te komen aan de wens van vele gelovigen die de reputatie van heiligheid van deze paus koesteren, als om het historische debat over hem te actualiseren en de rijkdom van zijn uitgebreide leer te belichten, die zowel strikt theologische kwesties omvat, zoals ecclesiologie en liturgie, als morele, sociale en bio-ethische kwesties.

Dit jaar herdenken we een zeer belangrijke verjaardag, namelijk de 150e verjaardag van zijn geboorte in Rome op 2 maart 1876.

Op die datum wordt om 17.00 uur in Rome een conferentie gehouden in de Chiesa Nuova, of Santa Maria in Vallicella dei Padri Filippini, waar hij tijdens zijn kindertijd en adolescentie vaak kwam, gevolgd door een plechtige mis.

Gedurende het hele jaar zijn er nog andere bijeenkomsten gepland om zijn werk voor de vrede en ten behoeve van de vervolgden te illustreren, evenals zijn verdediging van de christelijke beschaving, die werd bedreigd door ideologieën en, zelfs in zijn tijd, door een verraderlijk secularisme.

We willen Pius XII niet alleen presenteren in verband met de belangrijke kwesties van oorlog, maar ook als de paus van de kunsten, wetenschappen, historische en juridische cultuur, mede dankzij zijn persoonlijke “Romanità” (Romeins karakter, geest en identiteit).

Edward Pentin Edward Pentin is senior medewerker van de Register en Vaticaan-analist bij EWTN News. Hij begon met verslaggeving over de paus en het Vaticaan bij Vatican Radio, voordat hij Rome-correspondent werd voor EWTN’s National Catholic Register. Hij heeft ook verslag gedaan van de Heilige Stoel en de katholieke Kerk voor een aantal andere publicaties, waaronder Newsweek, Newsmax, Zenit, The Catholic Herald en The Holy Land Review, een franciscaanse publicatie die gespecialiseerd is in de kerk en het Midden-Oosten. Edward is de auteur van The Next Pope: The Leading Cardinal Candidates (Sophia Institute Press, 2020) en The Rigging of a Vatican Synod? An Investigation into Alleged Manipulation at the Extraordinary Synod on the Family (Ignatius Press, 2015). Volg hem op Twitter via @edwardpentin.