AI heeft eigen grammatica: M. McLuhan en St. Angela Merici helpen ons ermee
21 februari 2026, links Marshall McLuhan aan de Universiteit van Cambridge, circa 1940. Rechts: Anoniem, “St. Angela Merici”, 17e eeuw. Foto: Wikimedia Commons / Public Domain
COMMENTAAR: Media hervormen de samenleving door hun inherente kenmerken — een les die Marshall McLuhan verwoordde en St. Angela belichaamde, een les die in het tijdperk van kunstmatige intelligentie van groot belang is
Kunstmatige intelligentie (AI) verandert de samenleving op manieren die we ons nauwelijks kunnen voorstellen. De cruciale vraag is niet of AI ons leven zal verbeteren of verslechteren, maar of we begrijpen hoe het werkt als medium — de fundamentele grammatica ervan, om met de woorden van mediatheoreticus Marshall McLuhan te spreken.
Zonder dit begrip lopen we het risico ons passief te onderwerpen aan een door AI doordrenkte toekomst waarin de technologie ons veel meer vormt dan wij haar.
McLuhan (1911-1980) begreep hoe verschillende media de cultuur beïnvloeden. De Canadese filosoof en mediatheoreticus, die zich in 1937 tot het katholicisme bekeerde na het lezen van G.K. Chesterton, besteedde zijn carrière aan het analyseren hoe verschillende media het menselijk bewustzijn en de sociale organisatie fundamenteel veranderen.
Zijn werk, compact en abstract, leek voor veel lezers in de jaren zestig opzettelijk obscuur. Toen hij de uitdrukking the medium is the message, “het medium is de boodschap”. bedacht, deden velen, waaronder deze auteur, hem af als de zoveelste katholieke intellectueel die zich benauwd maakt over de corruptie van de cultuur door de televisie.
Die afwijzing was voorbarig.
McLuhan liep eigenlijk vooruit op het internettijdperk met zijn concept van een global village – een ‘werelddorp’ van onmiddellijke communicatie waarin lokale en verre gebeurtenissen samensmelten tot gedeelde informatie. Het nadeel daarvan is wellicht de verdeeldheid die we nu ervaren, waarbij mensen passief informatie, nieuws en muziek accepteren die is afgestemd op hun voorkeuren.
McLuhans centrale inzicht is relevant: media hervormen de samenleving niet in de eerste plaats door hun inhoud, maar door hun inherente kenmerken.
Het is verontrustend om te horen dat het medium zelf de boodschap is. Het is prettiger om te geloven dat wat we zeggen gevolgen heeft die losstaan van hoe we het zeggen. Toch betoogde McLuhan op overtuigende wijze dat de structurele eigenschappen van communicatietechnologieën meer invloed uitoefenen dan de informatie die ze overbrengen. Televisie zond niet alleen radioprogramma’s met beelden uit, maar creëerde een door beelden gedomineerde cultuur.
McLuhans begrip van media vindt een onwaarschijnlijke bondgenoot in St. Angela Merici, de 16e-eeuwse stichtster van de Ursulinenorde. Haar onderwijsfilosofie, die de basis vormt voor een wereldwijd netwerk van onderwijsinstellingen voor vrouwen, illustreert het principe van McLuhan. De heilige Angela had het inzicht dat goed gevormde vrouwen echtgenotes en moeders worden die onbewust waarden overbrengen door hun aanwezigheid. Ze schreef dat zo’n vrouw als een stevig gewortelde boom is, die noodzakelijkerwijs goede vruchten voortbrengt die de mensen om haar heen voeden.
McLuhan bracht dit inzicht in verband met de media. Net zoals iemands karakter onbewust de mensen om hem heen vormt, zo vormen de inherente eigenschappen van een medium de gebruikers ervan. De technologie van de drukkunst bijvoorbeeld zorgde niet alleen voor een efficiëntere bewaring van bestaande ideeën, maar reorganiseerde het menselijk denken fundamenteel in de richting van lineair, analytisch redeneren. Alexis de Tocqueville, zo merkte McLuhan op, begreep de ‘grammatica van de drukpers’ en was daarom zeer effectief in het analyseren van de Amerikaanse democratie. De drukperscultuur creëerde een bepaald soort burger: individualistisch, contractueel, gericht op abstracte principes. Engeland, dat meer een mondelinge samenleving bleef, was daarom moeilijker te analyseren.
McLuhan merkte op dat elk medium neigt naar fragmentatie, juist omdat het afhankelijk is van mechanistische technologie. Informatie wordt gereduceerd, vertaald, gecodeerd – omgezet van geleefde ervaring in overdraagbare signalen. Tekst fragmenteert de werkelijkheid in opeenvolgende woorden. Radio fragmenteert informatie in elektromagnetische golven. Televisie fragmenteert het in scanlijnen en pixels. Digitale technologie fragmenteert alles in binaire code.
In 1977, tijdens een bezoek aan Australië, stelde McLuhan dat elk medium “een andere vorm van bewustzijn creëert, valstrikken voor onze aandacht zet en inspeelt op onze zoektocht naar identiteit”. Paradoxaal genoeg kan onderdompeling in gemedieerde ervaringen juist de identiteit die we zoeken, ondermijnen. We worden, zoals hij het uitdrukte, wat we aanschouwen. Televisie, in de eerste plaats ontworpen als een systeem voor het verspreiden van reclame, creëerde een cultuur waarin het beeld de inhoud domineert – het uiterlijk van een kandidaat is belangrijker dan zijn beleidsstandpunten of partijvoorkeur.
Met kunstmatige intelligentie staan we opnieuw voor de uitdaging van McLuhan. Zullen we de grammatica ervan begrijpen voordat die ons hervormt? Wanneer AI artikelen produceert, beelden creëert, code schrijft of analyses genereert, is de inhoud afkomstig van algoritmische patroonherkenning in plaats van menselijke intentie.
Bedenk eens hoe AI ons leven al heeft beïnvloed. We googelen reflexmatig en accepteren algoritmische ranglijsten als gezaghebbend. Een snelle zoekopdracht is een basisproduct geworden, net als katoen, graan of hout.
McLuhan gaf aan dat basisproducten banden worden die zich vastzetten in het psychische leven van een gemeenschap. De band die door een bepaald medium wordt gecreëerd, is niet per se goed of slecht, maar wel alomtegenwoordig. Daarom is het onze plicht om de boodschap ervan zorgvuldig te interpreteren.
AI verpakt de werkelijkheid in trainingsgegevens, verwerkt inhoud via neurale netwerken en synthetiseert inhoud met een ongekende snelheid en schaal. Het is niet te onderscheiden van menselijke creaties. Dit creëert wat McLuhan een bump noemde: een hobbel, een discontinuïteit tussen de informatieomgeving die we gewend zijn en de nieuwe die om ons heen wordt geconstrueerd.
De culturele implicaties zijn verontrustend: naarmate AI routinematige interacties standaardiseert, loopt de samenleving het risico onpersoonlijker te worden. We zijn hyperverbonden, maar toch diep eenzaam, verloren in alle potentiële vrije tijd die AI ons zou kunnen bieden.
De instinctieve reactie op het ontwrichtende potentieel van AI is regulering: regels opstellen, vangrails instellen, transparantie verplicht stellen. Deze benadering gaat voorbij aan het fundamentele punt van McLuhan. Media hervormen de samenleving door hun structurele eigenschappen, niet door hun inhoud.
McLuhan benadrukte het belang van het begrijpen van de grammatica van een nieuw medium. Voor AI betekent dit het ontwikkelen van een brede kennis over hoe machine learning of machinaal leren werkt, wat de beperkingen ervan zijn, waar het in uitblinkt en waar het faalt.
McLuhan zag de fascinatie voor oosterse spiritualiteit aan het einde van de 20e eeuw als een zoektocht naar heelheid die de westerse, door media doordrenkte cultuur ontbeerde. Vandaag de dag zien we misschien dat mensen authenticiteit zoeken in traditionele religieuze praktijken. McLuhan erkende meditatie inderdaad als het belangrijkste middel om jezelf te beschermen tegen de alomtegenwoordigheid van mediaboodschappen.
Daarom is het, zoals St. Angela Merici wist, voor het dragen van goede vruchten noodzakelijk om gevormd te worden in de blijvende waarheden over de menselijke natuur, waarde en doel. AI kan deze doelen niet repliceren. Individuen die diep geworteld zijn in wat goed, waar en mooi is, kunnen echter de boodschap worden, samen met of ondanks een door AI doordrenkte omgeving.
Maryann Keating Maryann O. Keating heeft een doctoraat in economie van de Universiteit van Notre Dame en is lid van de Indiana Policy Review Foundation. Ze schrijft regelmatig samen met haar man, Barry P. Keating, met wie ze drie volwassen kinderen heeft.
Om de beste ervaringen te bieden, gebruiken wij technologieën zoals cookies om informatie over je apparaat op te slaan en/of te raadplegen. Door in te stemmen met deze technologieën kunnen wij gegevens zoals surfgedrag of unieke ID's op deze site verwerken. Als je geen toestemming geeft of uw toestemming intrekt, kan dit een nadelige invloed hebben op bepaalde functies en mogelijkheden.
Functioneel
Altijd actief
De technische opslag of toegang is strikt noodzakelijk voor het legitieme doel het gebruik mogelijk te maken van een specifieke dienst waarom de abonnee of gebruiker uitdrukkelijk heeft gevraagd, of met als enig doel de uitvoering van de transmissie van een communicatie over een elektronisch communicatienetwerk.
Voorkeuren
De technische opslag of toegang is noodzakelijk voor het legitieme doel voorkeuren op te slaan die niet door de abonnee of gebruiker zijn aangevraagd.
Statistieken
De technische opslag of toegang die uitsluitend voor statistische doeleinden wordt gebruikt.De technische opslag of toegang die uitsluitend wordt gebruikt voor anonieme statistische doeleinden. Zonder dagvaarding, vrijwillige naleving door je Internet Service Provider, of aanvullende gegevens van een derde partij, kan informatie die alleen voor dit doel wordt opgeslagen of opgehaald gewoonlijk niet worden gebruikt om je te identificeren.
Marketing
De technische opslag of toegang is nodig om gebruikersprofielen op te stellen voor het verzenden van reclame, of om de gebruiker op een site of over verschillende sites te volgen voor soortgelijke marketingdoeleinden.
21 februari 2026, links Marshall McLuhan aan de Universiteit van Cambridge, circa 1940. Rechts: Anoniem, “St. Angela Merici”, 17e eeuw. Foto: Wikimedia Commons / Public Domain
