19 september 2026 – Paus Leo XIV spreekt de medewerkers van het Vaticaan en hun gezinnen toe tijdens het Gezinsfestival van het Governaat in de Vaticaanse Tuinen op 5 september 2026. Foto: Mario Tomassetti / Vatican Media |
NCRegister – Andrea Gagliarducci Vaticaan |
ANALYSE: De Heilige Stoel heeft behoefte aan een betere organisatie, maar ook aan bekwame leiders en managers die een complexe structuur kunnen aansturen.
Het plan van paus Leo XIV voor de Kerk is vanaf het begin duidelijk geweest: streven naar het herstel van de harmonie binnen de Kerk. Zijn bisschoppelijk motto, In Illo Uno Unum — In de Ene zijn wij één — geeft dat aan. Ook zijn daden, die tot nu toe erop gericht waren spanningen te verminderen in plaats van verdeeldheid te zaaien, spreken boekdelen.
Na 16 maanden wachten we echter nog steeds op beslissingen van de paus die genomen moeten worden. We wachten op Leo’s eerste consistorie. We wachten op een reeks benoemingen die betrekking zullen hebben op ten minste vijf topfuncties in de Romeinse Curie. We wachten op Leo’s ‘correcties’ op enkele hervormingen van paus Franciscus.
Maar Leo XIV lijkt zich niets aan te trekken van die verwachtingen.
We weten nu al dat mensen aan alle kanten van de verschillende scheidslijnen die door de Kerk lopen, teleurgesteld zullen zijn.
De traditionalistische wereld verwachtte een plotselinge en duidelijke ommekeer in de uitsluiting die tijdens het pontificaat van Franciscus werd ervaren, en ze zijn ongeduldig geworden voor een maatregel die waarschijnlijk nooit zal komen. De progressieve wereld, die bijna een spiegelbeeld is van de traditionalistische wereld, heeft mentale capriolen verricht om alles wat Leo heeft gedaan te interpreteren als een voortzetting van het beleid van zijn directe voorganger, en hun inspanningen zullen hun eigen teleurstelling slechts tijdelijk kunnen uitstellen.
Leo’s visie op de Kerk werd op 10 september nog duidelijker toen hij een ontmoeting had met de groep nieuw benoemde bisschoppen, die waren aangekomen voor de jaarlijkse cursus voor ‘babybisschoppen’ die elk jaar in Rome wordt gehouden.
De paus vroeg hun vaderlijk te zijn, zoals hij ook had gedaan bij de bisschoppen van de Latijnse Bisschoppenconferentie van de Arabische Regio’s tijdens een privé-audiëntie op 3 september. Hij herinnerde hen aan hun ‘bisschoppelijk vaderschap’; deze vaderlijke rol wordt gevoed door het discipelschap, geheel in overeenstemming met het Augustijnse charisma en zijn eigen persoonlijke missionaire charisma.
Leo heeft gezegd dat hij een Kerk wenst met een hiërarchie, maar wel een die een sterke gemeenschap en grote collegialiteit in stand houdt. Gemeenschap houdt een ‘ontwapende en ontwapenende vrede’ in – volgens de beroemde uitspraak die de paus deed toen hij voor het eerst als paus verscheen – terwijl collegialiteit betekent dat iedereen deelneemt aan het bestuur, of op zijn minst aan de discussies.
Ook om deze reden heeft Leo XIV het synodale proces niet onderbroken, maar opgeroepen tot vooruitgang op het gebied van synodaliteit. De werkgroepen die na de synode van 2023 zijn ontstaan, bleven bijeenkomen, documenten publiceren en voorstellen doen.
En juist in dit proces schuilt echter een van de grote risico’s van het pontificaat van Leo: namelijk dat, in de wens om de bestaande processen niet te annuleren, de reeds lopende processen louter bureaucratisch worden.
Synodaliteit: weg naar bureaucratie?
Kortom, Leo’s aanpak van de synodale processen kan het risico met zich meebrengen dat de Kerk verder bureaucratiseert.
Voorbeelden hiervan zijn de rapporten van de groepen 6 en 7 van de synodale bijeenkomst van 2023.
Groep 6 bestudeert bijvoorbeeld de relaties tussen bisschoppen, het gewijde leven en kerkelijke congregaties. Groep 7 bespreekt ondertussen de aard en het verloop van de ad-limina-bezoeken, dat wil zeggen de periodieke bezoeken die de bisschoppen van elk land in Rome moeten afleggen.
De rapporten zijn voorstellen die aan de Heilige Vader worden voorgelegd, die vrij is om ze terzijde te schuiven. Kortom, het zijn geen besluiten, en zelfs als de paus de conclusies van de rapporten zou aanvaarden, zouden deze nog moeten worden omgezet in operationele richtlijnen waarbij de betrokken afdelingen zijn meegenomen.
De twee documenten gaan in op de mogelijke vormen van gezag binnen de Kerk, maar doen dat door procedurele oplossingen aan te dragen, en procedures maken alles altijd ingewikkelder – met andere woorden: bureaucratischer.
Wat betreft de relatie tussen bisdommen en religieuze instellingen bespreekt het synodale rapport een „relationele ommekeer“, waarbij wordt opgeroepen tot het overwinnen van „louter hiërarchische“ relaties. Verder roept het rapport op tot meer duidelijkheid over de theologische en juridische criteria voor de erkenning van nieuwe religieuze instituten en nieuwe vormen van het gewijde leven.
Er worden zelfs bindende overeenkomsten of samenwerkingsovereenkomsten voorgesteld tussen bisdommen en religieuze instellingen, waarin de aangegane verplichtingen, de financiële aspecten, het beheer van de activiteiten en de wederzijdse verantwoordelijkheden duidelijk worden omschreven.
Deze voorstellen vloeien voort uit concrete problemen: buitensporig autoritarisme of centralisatie, en een gebrek aan inzicht in de manier waarop bisdommen en religieuze instellingen hun onderlinge relaties regelen. Maar het probleem ligt niet in het patroon zelf. Het ligt veeleer bij de mensen, en bij de manier waarop zij gezag uitoefenen.
Leo XIV weet dit, en dat is waarschijnlijk de reden waarom hij zo de nadruk legt op het thema van het vaderschap. Tegelijkertijd heeft hij het synodale debat, met zijn trage en omslachtige modus procedendi – kortom, de bureaucratie ervan – eindeloos laten voortduren. Hij heeft zelfs de praktische kwesties niet verduidelijkt, namelijk dat de Synode geen beraadslagend orgaan kan zijn en dat het geen klein parlement is.
Ondanks het gebrek aan duidelijkheid vanuit Rome hebben sommige bisschoppen het echter op zich genomen om het synodale proces in toom te houden.
In Noorwegen riep bisschop Fredrik Hansen van Oslo de eerste diocesane synode in de geschiedenis bijeen, waarbij hij openlijk verklaarde dat het geen synode was die tot doel had de kerkleer te veranderen, omdat het geen parlement was. Hij haalde zelfs de synodes van de heilige Carolus Borromeus, de kardinaal-aartsbisschop van Milaan tijdens de Contrareformatie, als voorbeeld aan.
In Nederland uitte hulpbisschop Rob Mutsaerts scherpe kritiek op de synode en riep hij op om pastorale ervaringen te toetsen aan concrete indicatoren, zoals roepingen, misbezoek en de verspreiding van de biechtpraktijk.
Maar Leo’s besluit om het debat te laten voortduren zonder een duidelijk standpunt over de situatie, dreigt niet alleen verwarring te zaaien, maar ook de voorwaarden te scheppen voor een verdere bureaucratisering van de Curie.
Het lijkt misschien een vaag onderwerp, maar dat is het niet.
Paus Franciscus luidde het tijdperk van de commissies in – voor hervorming van de communicatie, voor economische hervorming, voor hervorming van de Curie – en hoewel dit een impuls gaf aan de efficiëntie, resulteerde het ook in een bureaucratie die allesbehalve efficiënt was. Een concreet voorbeeld is de hervorming van de Vaticaanse economie, waarbij de bevoegdheden van de Administratie van het Patrimonium van de Apostolische Stoel (APSA) binnen enkele maanden werden ontnomen en vervolgens weer hersteld. De hervorming van de Staat Vaticaanstad is een ander treffend voorbeeld, met drie ontwerpen voor de Grondwet van het Vaticaan in slechts enkele maanden tijd.
Wat is Leo XIV van plan te doen?
Enerzijds heeft de Heilige Stoel een betere organisatie nodig. Anderzijds heeft de Heilige Stoel goede mensen met gezond verstand nodig die er om geven en die een complexe structuur professioneel en logisch kunnen beheren.
Daarnaast is er behoefte aan managers.
Voorlopig heeft Leo XIV een manager gekozen, Montse Alvarado, om het Dicasterie voor Communicatie te leiden en zitting te nemen in het bestuur van de Stichting Brother Sun. Maar hij heeft zijn leiderschapsteam nog niet gekozen, met inbegrip van de bisschoppen en kardinalen die hem bij het bestuur zullen bijstaan. Tot nu toe heeft hij vertrouwd op een structuur waarmee hij geen conflicten heeft gehad, maar die onder Franciscus in feite talrijke intentieverklaringen heeft opgeleverd en een beeld van de Kerk heeft gecreëerd dat eerder een democratische, parlementaire participatiestructuur weerspiegelt dan een gemeenschap van gelovigen.
Terwijl Leo in zijn eigen trage tempo vordert met het samenstellen van zijn eigen team, blijft het oordeel over zijn pontificaat in de lucht hangen vanwege een gebrek aan bewijs. Op een gegeven moment worden niet-beslissingen echter beslissingen. De bureaucratisering die door paus Franciscus in gang is gezet, zal voortkabbelen en elk momentum smoren dat een verandering in het pauselijk leiderschap had kunnen opleveren.
Misschien paradoxaal genoeg gebruikte paus Franciscus bureaucratisering om ervoor te zorgen dat hij de enige besluitvormer zou zijn, terwijl hij de indruk wekte naar iedereen te luisteren.
Leo XIV heeft hier een kans, maar de tijd dringt.
Andrea Gagliarducci Andrea Gagliarducci is een Italiaanse journalist voor Catholic News Agency en Vaticaan-analist voor ACI Stampa. Hij levert bijdragen aan de National Catholic Register.
Bron: https://www.ncregister.com/news/gagliarducci-pope-leo-bureaucracy dd 15 september 2026.
Vertaling: EWTN Lage Landen (HR)
Gerelateerd
