‘Ecclesiacide’: ‘kerkmoord’ toen en nu

27 april 2026 – De Sint-Joriskathedraal in Lviv, Oekraïne, was in maart 1946 het toneel van een door de Sovjet-Unie gesteunde ‘sobor’ die tot doel had de Oekraïens-Grieks-katholieke Kerk te liquideren | Foto: Ruslan Lytvyn / Shutterstock |

NCRegister – George Weigel Commentaren

COMMENTAAR: Wat Stalin in 1946 in Lviv begon – een poging om een Kerk te liquideren – zet zich vandaag de dag voort in Poetins oorlog tegen Oekraïne.

Vergeef me het neologisme met Latijnse wortels, maar als ‘patricide’ opgaat voor het vermoorden van je vader en ‘regicide’ voor het uitschakelen van een koning, waarom dan niet ‘ecclesiacide’, dus ‘kerkmoord’, voor het proberen te vernietigen van een hele Kerk?

Dat is wat er zo’n 80 jaar geleden gebeurde, op 8-10 maart 1946, in de Sint-Joriskathedraal in Lviv, Oekraïne. Daar stemde wat een kerkconcilie (of sobor) zou zijn, om de Unie van Brest uit 1596 te annuleren en daarmee de Oekraïense Grieks-Katholieke Kerk (OGKK) te herenigen met de Russisch-Orthodoxe Kerk (ROK) — een daad waarvan een hooggeplaatste Russisch-orthodoxe functionaris mij ooit vertelde dat die volkomen kosjer was (bij wijze van spreken) omdat “wanneer uniaten [oosterse katholieken in volledige gemeenschap met Rome] terugkeren naar hun [orthodoxe] thuis, is dat altijd legitiem.”

Toch weten we nu met zekerheid, en uit primaire bronnen in de Oekraïense staatsarchieven, dat de zogenaamde “L’viv Sobor” van 1946 door de Sovjetveiligheidsdiensten in scène was gezet en niet meer morele, spirituele of juridische legitimiteit had dan welke andere daad dan ook die onder dwang van het geweer werd uitgevoerd.

Zeker, deze “pseudo-Sobor” was een strategische mislukking, zoals het Sovjetministerie van Staatsveiligheid kort daarna erkende in een richtlijn aan zijn agenten in wat nu West-Oekraïne is:
De formele ontbinding van de Grieks-katholieke Geünieerde Kerk, voortvloeiend uit de resoluties van de Sobor van 8-10 maart, en de formele hereniging met de ROC betekenen niet dat de daadwerkelijke ontbinding van die vijandige aspiraties, waarvan de Grieks-katholieke Geünieerde-geestelijken de dragers waren, is voltooid.

Er volgde een massale en vaak dodelijke onderdrukking. Toch was het netto-effect van deze poging tot “ecclesiacide” het ontstaan van de grootste ondergrondse religieuze organisatie ter wereld. De OGKK overleefde namelijk 45 jaar lang door middel van clandestiene religieuze diensten, clandestien religieus onderwijs, clandestiene priesteropleiding en clandestiene bisschopswijdingen, voordat de Kerk in 1991 tevoorschijn kwam uit de ruïnes van het uiteengevallen Sovjetimperium.

Vandaag de dag groeit de bloeiende OGKK in aantal en invloed. Haar directe post-Sovjetleider, kardinaal Liubomyr Husar, was de meest gerespecteerde morele autoriteit in Oekraïne. Zijn waardige opvolger, aartsbisschop Sviatoslav Shevchuk, is sinds de Russische invasie van februari 2022 een nationale inspiratiebron, terwijl hij een belangrijke mondiale figuur is geworden als het toonbeeld van een 21e-eeuwse bisschop. De OGKK beheert de hoogst aangeschreven instelling voor hoger onderwijs in Oekraïne, de Oekraïense Katholieke Universiteit, en haar uitgebreide liefdadigheids-, onderwijs-, sociale en culturele initiatieven hebben bijgedragen aan de opbouw van de Oekraïense burgermaatschappij die nu de politieke, militaire en diplomatieke strijd van de natie tegen de barbarij van tsaar Poetin ondersteunt.

Dat aartsbisschop Shevchuk hoog op de lijst stond van Oekraïense leiders die moesten worden vermoord, mochten Poetins horden hun doel bereiken om Kiev in drie of vier dagen te veroveren, vertelt ons dat de “ecclesiacide” van de OGKK nog steeds een Russisch doel is; dat geldt ook voor de Russische inbeslagname van de Grieks-katholieke kerk van de Heilige Apostelen Petrus en Paulus in Zaporizhzhia op Paaszondag dit jaar. In 1946 werkte de hiërarchie van de Russisch-Orthodoxe Kerk, die in 1943 door Stalin was heropgericht om de steun van het volk te mobiliseren voor de Grote Patriottische Oorlog tegen Duitsland, samen met de Sovjetveiligheidsdiensten in de pseudo-Sobor van Lviv.
Tachtig jaar later heeft patriarch Kirill van Moskou geprobeerd Poetins agressie een religieus tintje te geven, terwijl hij op ketterse wijze verklaarde dat alle zonden van elke Russische soldaat die in de oorlog is omgekomen automatisch worden vergeven en dat die onmiddellijk naar een hemelse bestemming wordt gebracht. Dat Kirill, die als jonge priester op zijn minst banden had met de KGB, de liquidatie van de OGKK zou toejuichen, staat buiten kijf; waarom zou hij anders een oorlog zegenen waarin geestelijken van de OGKK zijn gedood, ontvoerd en gemarteld toen ze door Russische troepen werden gevangengenomen? Maar temidden van dit alles zijn bisschoppen, priesters en diakens van de OGKK hun volk trouw gebleven en hebben ze elke dag hun leven op het spel gezet.

Tijdens een conferentie op 27 en 28 maart aan de Catholic University of America werd zowel de geschiedenis van de Russische poging tot Oekraïense “ecclesiacide” onderzocht — die in feite begon in september 1939 toen de Sovjet-Unie het huidige westen van Oekraïne bezette dankzij het beruchte Molotov-Ribbentrop-pact — alsook de huidige Russische anti-Oekraïense campagne, die gevoerd wordt onder het mom van het herstellen van de Russkiy Mir, de “Russische wereld”. De conferentie werd op een hoog wetenschappelijk niveau gehouden; een van de meest fascinerende papers werd gepresenteerd door dr. Sergei Chapnin, een voormalig functionaris van het ROK-patriarchaat van Moskou, die uitlegde hoe het Russkiy Mir-idee werd ingezet als wapen tot wat het vandaag de dag is: een theopolitieke ideologie, waarvan een van de intenties nog steeds de liquidatie van de OGKK is (en inderdaad de liquidatie van een onderscheidende Oekraïense natie).
Dat wil zeggen dat, wat Rusland en Oekraïne betreft, het 80 jaar later nog steeds het oude liedje is. Politici en diplomaten die denken dat religieuze overtuiging, oprecht of verdraaid, geen rol speelt in wereldzaken, zouden daar nog eens goed over moeten nadenken.

George Weigel George Weigel is vooraanstaand senior fellow en bekleedt de William E. Simon-leerstoel in katholieke studies aan het Ethics and Public Policy Center in Washington.