Leo XIV laat oude garde geleidelijk plaatsmaken

12 oktober 2026 – Kardinaal Mauro Gambetti spreekt op 16 februari 2026 tijdens een conferentie over de vierde eeuwfeest van de Sint-Pietersbasiliek in het Vaticaan. | Foto: Daniel Ibáñez/EWTN News |

NCRegister – Andrea Gagliarducci |

ANALYSE: Het besluit om het meest recente hoofd van de Sint-Pietersbasiliek naar een afgelegen Italiaans bisdom te sturen, zou kunnen duiden op een verschuiving in de benadering van Leo XIV ten opzichte van de door zijn voorganger vastgestelde status quo.

De benoeming van kardinaal Mauro Gambetti tot aartsbisschop van Chieti-Vasto, Italië, betekent de eerste echte personeelswijziging tijdens het pontificaat van Leo XIV.

Kardinaal Gambetti werd in 2021 aartspriester van de Sint-Pietersbasiliek en heeft zijn ambtstermijn van vijf jaar voltooid. Hij had herbenoemd kunnen worden. Hij had ook een andere functie in het Vaticaan kunnen krijgen, maar dat is niet gebeurd.

Hij wordt nu aangesteld om leiding te geven aan het aartsbisdom Chieti-Vasto, een klein bisdom dat sinds 2004 onder leiding stond van aartsbisschop Bruno Forte.

Het is ironisch om te bedenken dat aartsbisschop Forte aan het begin van het pontificaat van paus Franciscus een rijzende ster leek: hij was speciaal secretaris van de Synode over het Gezin en onder meer auteur van een controversiële tekst tijdens de synodesessie van 2014 die de deur opende voor het verwelkomen van homoseksuelen.

Aartsbisschop Forte vertegenwoordigde de synode volgens paus Franciscus, en twaalf jaar geleden werd een schitterende carrière voor hem voorzien, met een kardinaalschap in het verschiet. Aartsbisschop Forte was echter ook roekeloos genoeg om achter de schermen details van de synode te onthullen die onder andere een zekere sluwheid van paus Franciscus aan het licht brachten. Zo bleef hij op 77-jarige leeftijd in Chieti-Vasto, zonder nog enige leidende rol te vervullen.

Zijn plaats wordt ingenomen door een van de kardinalen die, meer dan wie ook, de modus gubernandi („bestuurswijze“) van paus Franciscus belichaamt. Kardinaal Gambetti werd tijdens het consistorie van 2020 tot kardinaal benoemd, maar bekleedde geen ambt tot februari 2021, toen hij aartspriester van de Sint-Pietersbasiliek werd, ter vervanging van kardinaal Angelo Comastri.

Onder kardinaal Gambetti werden er in de Sint-Pietersbasiliek geen meerdere missen meer gehouden. In plaats daarvan werd het gezamenlijk vieren van gemeenschappelijke missen aangemoedigd. De toegang tot de basiliek werd verdeeld tussen pelgrims en toeristen. Naast de medewerkers van het Vaticaan werden ook diverse adviseurs ingehuurd, waaronder mensen van de Fabbrica di San Pietro — de Bouwcommissie van Sint-Pieter.

Na vijf jaar als aartspriester van de Sint-Pietersbasiliek en zes jaar als kardinaal lag het tamelijk voor de hand dat kardinaal Gambetti zou worden benoemd in een nieuwe functie, hoewel het allesbehalve vanzelfsprekend was dat hij leiding zou gaan geven aan een perifeer bisdom in Midden-Italië, een bisdom zonder veel invloed, zelfs binnen de Italiaanse Bisschoppenconferentie.

Het is een benoeming die niet aanvoelt als een promotie, ook al lijkt het niet bepaald op een straf.

De benoeming van kardinaal Gambetti in Chieti-Vasto werd op 3 oktober bekendgemaakt, maar op de ochtend van 2 oktober maakte het zelf bekend aan het kapittel van Sint-Pieter — degenen die verantwoordelijk zijn voor de liturgische en sacramentele activiteiten van de basiliek. Dit was een ongebruikelijk gebaar, waaruit bleek dat er maar weinig aan het ambtstermijn van kardinaal Gambetti werkelijk gewoon was.

Leo XIV riep op 30 november ook een vergadering bijeen van het Kapittel van Sint-Pieter en leden van de Fabricus van Sint-Pieter. Ook dit is ongebruikelijk en luidt wellicht nieuwe benoemingen in of een nieuwe structuur voor de Sint-Pietersbasiliek en de Fabricus van Sint-Pieter, met al haar erfgoed. Het is echter opvallend dat de paus niet onmiddellijk een opvolger van kardinaal Gambetti als hoofd van de Sint-Pietersbasiliek heeft benoemd.

Het lijkt erop dat de paus, alvorens een opvolger te benoemen, de financiën van de basiliek, het kapittel en de Stichting van Sint-Pieter wil laten doorlichten.

Wat betreft de nieuwe aartspriester van de basiliek en vicaris van de paus voor de Vaticaanstad: er gaan geruchten dat bisschop Corrado Sanguineti van Pavia een mogelijke kandidaat is, samen met de voormalige pauselijke ceremoniemeester bisschop Guido Marini, die nu aan het hoofd staat van het bisdom Tortona. De benoeming zal echter nog enige tijd in beslag nemen.

Het lijkt erop dat Leo een van de meest controversiële bestuursstructuren uit de laatste jaren van het pontificaat van Franciscus aan het hervormen is. De opvolger van kardinaal Gambetti zou het begin kunnen markeren van een nieuw hoofdstuk en, waarschijnlijk, een keerpunt in het pontificaat van Leo.

Een wisseling van de wacht?

De paus moet overwegen om verschillende hoofden van dicasteries te vervangen die ouder zijn dan 75 en de pensioengerechtigde leeftijd naderen, waaronder degenen – zoals kardinaal Gambetti – aan wie onder Franciscus enige bevoegdheid was toegekend op het gebied van de liturgie.

Een van de belangrijkste dicasteries is het Dicasterie voor de Goddelijke Eredienst, geleid door kardinaal Arthur Roche, die nu 76 is. Als secretaris en vervolgens als prefect van het dicasterie heeft kardinaal Roche de „strijd“ van paus Franciscus tegen de traditionalistische wereld versterkt en ondersteund. Leo’s keuze voor zijn opvolger zal daarom ideologisch zwaar wegen. De plaatsvervanger van kardinaal Roche is aartsbisschop Vittorio Viola, een andere prelaat die wordt beschouwd als een vijand van de liturgische traditie, hoewel hij zich in het bisdom Tortona, waar hij vandaan komt, onderscheidde door bijzondere aandacht voor de liturgie.

Zowel kardinaal Roche als aartsbisschop Viola zouden volgens geruchten op het punt staan te vertrekken.

Kardinaal Roche zou kunnen worden vervangen door aartsbisschop Diego Ravelli, momenteel meester van de pauselijke ceremonies, maar deze kandidatuur lijkt geen warm onthaal te hebben gekregen. Aartsbisschop Ravelli behoort echter steevast tot degenen die in aanmerking komen voor een nieuwe functie, aangezien Leo wellicht nog een pauselijke ceremoniemeester aan zijn zijde wil hebben. Misschien is het waarschijnlijker dat aartsbisschop Ravelli tot secretaris van het dicasterie wordt benoemd, terwijl aartsbisschop Viola voorbestemd lijkt voor een bevordering tot kardinaal, namelijk tot prefect van het Dicasterie voor de Heiligverklaringen. De huidige prefect, kardinaal Marcello Semeraro, is 78 en gaat binnenkort met pensioen.

Het is onduidelijk wie de nieuwe prefect voor de liturgie zal worden, en Leo XIV is tot nu toe erg bedreven geweest in het herschikken van de kaarten. De prefecten die Leo tot nu toe heeft gekozen, vallen in twee categorieën uiteen: de geestelijken zijn over het algemeen hardwerkend, bescheiden en niet per se charismatisch, maar staan bekend als eerlijk; de leken zijn tot nu toe allemaal vrouwen geweest, van zuster Alessandra Smerilli tot Maria Montserrat Alvarado, voorzitter en COO van EWTN News, die in november haar functie als prefect van het Dicasterie voor Communicatie zal aanvaarden.

Zal de nieuwe prefect eindelijk liturgische vrede brengen?

Dat is de hoop, gezien het feit dat de kloof tussen de traditionalistische wereld en de Heilige Stoel nu groter is dan ooit, na het schisma van de Lefebvrianen, die zonder pauselijk mandaat nieuwe bisschoppen hebben gewijd.

Er is echter geen sprake van een verandering aan de top van het Dicasterie voor de Geloofsleer, waar kardinaal Víctor Manuel Fernández nog twee jaar te gaan heeft in zijn ambtstermijn. Leo XIV lijkt geen radicaal patronage-systeem te willen invoeren, waarbij functies direct naar geestverwanten gaan, maar liever te willen handelen wanneer de benoemingstermijnen van het vorige pontificaat aflopen.

Een uitzondering op deze redenering betreft het Staatssecretariaat.

Geruchten doen de ronde dat kardinaal Pietro Parolin bereid is af te treden om grootmeester van de Ridderorde van het Heilig Graf te worden. Kardinaal Parolin wordt in januari aanstaande 72 jaar, met nog drie jaar te gaan tot zijn pensioen, maar hij heeft al langer dan twee termijnen van vijf jaar als staatssecretaris gediend. Dit zijn echter slechts geruchten. Voorlopig lijkt kardinaal Parolin stevig in het zadel te zitten.

Persoonlijke pauselijke stempel

Het vertrek van kardinaal Gambetti markeert echter het moment waarop Leo XIV begint zijn team samen te stellen en zijn eigen persoonlijke stempel op het pontificaat te drukken. Paus Franciscus heeft veel kwesties onopgelost gelaten, en voorlopig heeft Leo XIV zich voornamelijk gericht op kerkelijke aangelegenheden. Op economisch vlak heeft hij de voorkeur gegeven aan continuïteit, zowel bij de benoeming van kardinaal Reinhard Marx voor een derde termijn als voorzitter van de Raad voor de Economie, als bij de benoeming van François Pauly als voorzitter van de Raad van Toezicht van het Instituut voor Religieuze Werken (IOR) – vaak aangeduid als de Vaticaanse bank – in de voetsporen van Jean-Baptiste Douville de Franssu. Wat Leo’s benoemingen betreft, heeft hij voor kerkelijke ambten gekozen voor onopvallende kandidaten, in een streven naar normaliteit. Voor de meer operationele ambten, zoals communicatie, heeft hij gezocht naar meer operationele en leidinggevende profielen.

Deze trends geven niet volledig het karakter van het pontificaat weer, maar laten slechts een paus zien die probeert weloverwogen beslissingen te nemen.

Hij is geen Franciscus 2.0 of een tweede Franciscus. Dit is een paus met zijn eigen kenmerken, die niets tegen het vorige pontificaat heeft, maar die niettemin zijn eigen dimensie zoekt in het besturen van de Kerk. Hij kan niet worden omschreven als progressief of conservatief. Hij is, simpelweg, Leo. Het is een persoonlijke synthese die zowel maatregelen omvat, zoals het ontslaan van de aartspriester van de Sint-Pietersbasiliek, als het nalaten van actie in andere situaties.

Dat is niet verrassend. Het is gewoon een langzame overgang.

Andrea Gagliarducci Andrea Gagliarducci is een Italiaanse journalist voor Catholic News Agency en Vaticaan-analist voor ACI Stampa. Hij levert bijdragen aan de National Catholic Register.