Welke houding kiest de Katholieke Kerk nu het politieke midden in Europa verzwakt?

15 november 2026 – Franse politieagenten in oproeruitrusting staan op wacht tijdens een landelijke protestactie in Parijs op 13 oktober 2026, met op de achtergrond de Eiffeltoren en de vergulde koepel van Les Invalides, het historische militaire complex waar ook de kathedraal van de Franse strijdkrachten deel van uitmaakt. (Foto: Dimitar Dilkoff / AFP via Getty Images)

NCRegister – Alberto M. Fernandez |

COMMENTAAR: Nu het Europese politieke midden terrein verliest aan links en rechts, wordt de katholieke kerk geconfronteerd met lastige vragen over haar rol in een veranderend politiek landschap.

De oude Normandische stad Rouen is, net als de rest van Frankrijk, de afgelopen weken getuige geweest van verschillende protesten. Studenten marcheerden om te protesteren tegen de toestand van hun scholen. Velen marcheerden om te protesteren tegen de hoge kosten van levensonderhoud. Ook werden veel winkels geplunderd. Frankrijk is gepolariseerd, maar zowel links als rechts hebben een hekel aan de centristische Franse president Emmanuel Macron, die een populariteitscijfer van 15% heeft.

Bij een incident op 17 oktober kwamen honderden antifa-aanhangers en andere linkse activisten in botsing met 50 „extreemrechtse“ demonstranten — monarchisten en identitaristen — die historische Normandische vlaggen droegen met daarop twee gouden leeuwen op een rood veld of een Noordse kruis. Aan beide kanten waren er geen gematigden of centristen.

Deze realiteit ter plaatse lijkt relevant voor recente opmerkingen van de Duitse kardinaal Reinhold Marx, die zei dat „de grote uitdaging waar we de komende 20 jaar voor staan, de bedreiging voor de democratie is die uitgaat van de opkomst van etnisch nationalisme en populistische extreemrechtse partijen. Twee machten staan voor democratie, mensenrechten, multilaterale ideeën, ons gemeenschappelijke huis en de mensheid: de Europese Unie en de Heilige Stoel. Waar zijn de anderen?“

Kardinaal Marx sprak niet alleen voor zichzelf, aangezien zowel paus Franciscus als paus Leo XIV zich negatief hebben uitgelaten over populisme, meestal van de rechtse soort.

De visie van kardinaal Marx zou wel eens meer wensdenken kunnen zijn dan iets anders. Het politieke centrum in Europa, dat nog steeds de leiding binnen de EU domineert, raakt uitgehold. Zowel in Duitsland als in Frankrijk stort het politieke centrum in, terwijl beide „uitersten“ aan kracht winnen. In Italië is de oude „extreemrechtse“ partij Fratelli d’Italia van premier Giorgia Meloni het nieuwe centrumrechts. Opkomende extreemlinkse partijen in Frankrijk, Duitsland en het Verenigd Koninkrijk zijn afhankelijk van de stemmen van immigranten, met name moslims.

De erfenis van de centristen en de EU lijkt te bestaan uit rampzalig begrotings- en industriebeleid, inflatie, de insolventie van de verzorgingsstaat en een eindeloze oorlog in Oekraïne die middelen opslokt die een vergrijzend continent zich nauwelijks kan veroorloven. De Europese industrie kan niet concurreren met China, kan niet in haar eigen energiebehoefte voorzien en loopt achter in de door Amerika aangevoerde AI-revolutie. Het diepgewortelde maar tanende Europese centrum mist vaak de overtuigende boodschap die zowel de simplistische extreemlinkse als de extreemrechtse partijen vandaag de dag bieden.

Vreemd genoeg stond de Kerk precies een eeuw geleden in West-Europa voor een soortgelijk dilemma. In 1925 vroeg een Belgische katholieke enquête aan jonge Europeanen welke schrijver zij de afgelopen 25 jaar het meest bewonderden. De top drie van de meest gekozenen bestond uit figuren die we vandaag de dag „extreemrechts“ zouden noemen; twee behoorden tot dezelfde politieke beweging, Action française, onder leiding van de intellectueel Charles Maurras (Maurras kreeg de meeste stemmen).

De inmiddels beruchte Maurras wordt vandaag de dag niet veel meer herdacht, althans niet in de Engelstalige wereld, maar zowel hij als zijn monarchistische, nationalistische beweging waren destijds zeer populair onder katholieken. Maurras beïnvloedde figuren als de katholieke filosoof Jacques Maritain en de toekomstige dictator António Salazar in Portugal. Hij was ook een antisemiet, hoewel dat niet de kern vormde van de naderende crisis met de Kerk. Maurras was een agnost, een (rechtse) vrijdenker die geloofde dat „het katholicisme zowel goed was voor zijn land als voor de hele beschaving“.

Dat hij diverse heterodoxe opvattingen had — en dat hij en zijn beweging zeer populair waren onder katholieken, waaronder veel bisschoppen en priesters — werd al meer dan een decennium als een probleem beschouwd.

Paus Pius X, die Maurras dankbaar was voor zijn openbare verdediging van het katholicisme, had in 1914 een mogelijke veroordeling opgeschort. Eind 1926 veroordeelden eerst de Kerk in Frankrijk en vervolgens paus Pius XI zelf Action française en Maurras; zeven van zijn boeken werden opgenomen in de Index Librorum Prohibitorum van de Kerk, en katholieken die bij de groep bleven, werden weliswaar niet geëxcommuniceerd, maar „moesten met de grootst mogelijke strengheid worden behandeld als openbare zondaars, verstoken van de sacramenten en religieuze begrafenissen“.

Het verbod zou in 1939 door Pius XII worden opgeheven. Ironisch genoeg was Maurras vóór zijn dood in 1952 volledig verzoend met de Kerk en stierf hij als katholiek.

Iemand die wel direct met Maurras en Action française brak vanwege het verbod van 1926 was Maritain, een van de belangrijkste katholieke denkers van de eeuw. Hij nam resoluut afstand van het integralisme van „de Meester“ en richtte zich op het katholiek liberalisme.

Wetenschappers die zich bezighouden met zowel de Franse als de Vaticaanse politiek discussiëren tot op de dag van vandaag over de precieze redenen waarom de Action française-affaire van 1926 plaatsvond. Sommigen zijn van mening dat het Vaticaan theologische argumenten gebruikte voor politieke doeleinden en dat liberale katholieken in de Franse regering de campagne stilletjes hadden aangestuurd. Maurras was, naast zijn antisemitisme, ook fel anti-Duits en verzette zich destijds tegen de door het Vaticaan gesteunde Europese vredesinspanningen. Een verdere ironie is dat het verbod op de organisatie van Maurras in de jaren twintig en dertig leidde tot een wildgroei van andere Franse rechtse of Europese extreemrechtse populistische organisaties die nooit werden verboden.

De les hier gaat niet zozeer over Action française, maar over de gevaren van tunnelvisie. Het dertienjarige verbod van het Vaticaan raakte Maritain; voor de meeste anderen was het irrelevant. Dat kardinaal Marx de Europese Unie ziet als een soort politieke redder, is niet verrassend. De EU was het geesteskind van grote katholieke staatslieden — Jean Monnet, de eerbiedwaardige Robert Schuman, Konrad Adenauer, Alcide De Gasperi — bijna 70 jaar geleden.

Maar het idee dat de EU vandaag de dag op de een of andere manier „de Europese democratie kan redden“ door vals te spelen, door politieke uitslagen bij de stembus te dwarsbomen ten gunste van in diskrediet geraakte centristen, lijkt wankel. Niemand verwacht dat de Heilige Stoel extreemrechts wordt of, naar men hoopt, extreemlinks. Velen zouden liever zien dat zij zich richt op zielen in plaats van op politieke partijen.

Uit peilingen blijkt dat Franse katholieken de voorkeur geven aan de „extreemrechtse populistische“ Rassemblement National van Marine Le Pen boven andere partijen. Maar geen enkele politieke uitkomst, ook geen populistische overwinning, staat van tevoren vast. Zowel de EU als de Heilige Stoel zullen nieuwe manieren moeten vinden om in gesprek te gaan met opkomende leiders en achterbannen aan beide politieke randen, die zij in het verleden wellicht nog hadden kunnen negeren of verbieden.