Schorsing van theoloog: mag je ketters terechtstellen?

20 september 2026 – Pater Edmund Waldstein. Foto: Screenshot NCR |

Een Oostenrijkse cisterciënzer moraaltheoloog heeft zowel kritiek als steun gekregen nadat hij geschorst werd uit zijn functie als docent vanwege opmerkingen waarin hij vroegere pausen verdedigde voor het executeren van ketters — ondanks zijn nadrukkelijke verklaring dat hij een dergelijke straf vandaag de dag niet bepleit.

Pater Wolfgang Klausnitzer, rector van de Benedictus XVI Filosofisch-Theologische Universiteit in Heiligenkreuz, Oostenrijk, heeft pater Edmund Waldstein op 4 september geschorst als docent aan de universiteit, waarbij hij verklaarde dat hij niet zou kunnen terugkeren zolang de rector zijn ambtstermijn zou vervullen, en verwees pater Waldstein door naar een doctoraatsstudie in Rome.

Pater Klausnitzer noemde de opmerkingen van pater Waldstein „onbeschrijfelijk“ en voegde eraan toe dat hij dergelijke theologische principes zelfs van een eerstejaarsstudent niet zou accepteren. Volgens de rector trok pater Waldstein zijn opmerkingen niet in toen de rector om een wetenschappelijke toelichting vroeg; de Oostenrijkse priester was met verlof toen het besluit van de rector bekend werd gemaakt.

De kennelijke aanleiding voor de schorsing van pater Waldstein houdt verband met opmerkingen die hij maakte in een blogpost uit 2019. Nadat hij had opgeroepen tot voorzichtigheid bij de zorg voor de gedoopten, schreef hij dat soms, ter bescherming van het algemeen welzijn, straf nodig is voor degenen die „hun doopverplichtingen schenden“, terwijl men er tegelijkertijd op moet letten „de roest niet te heftig weg te schrapen, opdat zij het vat niet breekt“.

„Onder bepaalde omstandigheden kan dit betekenen dat [de Kerk] de wereldlijke macht moet inschakelen om ketters ter dood te brengen“, schreef pater Waldstein in de post op zijn blog Sancrucensis. „Deze macht kan worden misbruikt, maar kent ook een legitieme toepassing. Een van de dwalingen van Maarten Luther, veroordeeld door paus Leo X, is immers de stelling: ‘Dat ketters worden verbrand, is tegen de wil van de Geest.’”

Het online artikel is inmiddels verwijderd, maar pater Waldstein kwam in mei vorig jaar op het onderwerp terug in een nieuwe blogpost nadat Sigrid Rettenbacher, een Duitse theologe, hem in een brief aan Oostenrijkse bisschoppen had beschuldigd van een „gevaarlijke rechtsextremist“ te zijn.

Hij ontkende deze beschuldiging ten stelligste en verdedigde wat ten grondslag ligt aan dit geschil: zijn steun voor het neo-integralisme — een katholieke politieke theorie die ernaar streeft de samenleving te ordenen onder het sociale koningschap van Christus, waarbij wordt gesteld dat politiek gezag het bovennatuurlijke doel van de mensheid moet dienen en ondergeschikt moet zijn aan het geestelijk gezag van de Kerk..

‘Fundamentele continuïteit’

Pater Waldstein, wiens vader, Michael Waldstein, een alom gerespecteerd academicus is en een naaste vriend van Joseph Ratzinger was, schreef dat hij altijd heeft geprobeerd “een fundamentele continuïteit” op het niveau van de principes aan te tonen tussen de leer van de pausen in de Middeleeuwen en die van de pausen van het Tweede Vaticaans Concilie en het postconciliaire tijdperk. En hoewel hij erkende dat hij bij de toepassing van die principes ‘soms te ver was gegaan’, benadrukte hij dat zijn verdediging van de leer van paus Leo X over de doodstraf voor ketters – die de paus in 1520 in zijn pauselijke bul Exsurge Domine uiteenzette – ‘in deze context moet worden begrepen’.

‘Ik pleit vandaag de dag niet voor dergelijke straffen’, benadrukte pater Waldstein. „Ik aanvaard volledig dat het pauselijk leergezag tegenwoordig de toepassing van de doodstraf in het algemeen en de bestraffing van ketters door de wereldlijke macht afwijst.” Hij voegde eraan toe dat hij altijd religieuze onderwerping van wil en verstand aan de leer van de pausen heeft willen tonen, met inbegrip van de wijziging die paus Franciscus in de Catechismus van de Katholieke Kerk heeft aangebracht om de doodstraf „onaanvaardbaar“ te noemen.

„Ik bevestig deze religieuze onderwerping vandaag opnieuw“, schreef hij, en hij verwierp resoluut de beschuldiging van rechts-extremisme, waarbij hij aangaf dat hij artikelen had geschreven tegen nationalisme en xenofobie.

Kritiek en steun

Maar hoewel het debat rond het integralisme al enige tijd bestaat, heeft de krachtige steun van pater Waldstein voor deze theorie (hij is oprichter en redacteur van The Josias, een handboek over katholiek integralisme, en is medeauteur van verschillende boeken over dit onderwerp) in toenemende mate de woede van zijn superieuren in Oostenrijk gewekt.

Afgelopen mei raadde de Universiteit van Innsbruck hem af zijn habilitatie — de postdoctorale kwalificatie die normaal gesproken vereist is voor een universitaire loopbaan — in te dienen, met de mededeling dat het onwaarschijnlijk was dat zijn aanvraag zou worden goedgekeurd nadat hij in de media was beschuldigd van „rechts-conservatieve en reactionaire opvattingen“.

Heiligenkreuz weerlegde destijds een bericht in de media waarin verbanden werden gesuggereerd tussen pater Waldstein en christelijk-fundamentalistische groeperingen of dreigingen met geweld, maar toen zijn uitspraken over de doodstraf voor ketters dit jaar opnieuw in de media opdoken, werd hij geschorst.

Tien dagen na zijn schorsing nam het Internationaal Theologisch Instituut (ITI) in Trumau, Oostenrijk — dat in 1996 op verzoek van Johannes Paulus II werd opgericht en waaraan de vader van de priester mede-oprichter was — publiekelijk afstand van zijn steun voor het neo-integralisme. De rector van het ITI sloot zich aan bij een kritische beschouwing van Michaela Hastetter, een Oostenrijkse theologe die betoogde dat pater Waldstein de kerkvaders interpreteerde vanuit een integralistische invalshoek die in tegenspraak was met de leer van Joseph Ratzinger. De rector verwees ook naar opmerkingen van een andere Oostenrijkse theologe, Michaela Quast-Neulinger, die kritiek uitte op het neo-integralisme omdat het een „ideologie van angst, geworteld in antimodernisme“ zou zijn en zei dat er dringend een reactie op nodig was.

Aartsbisschop Josef Grünwidl van Wenen uitte in februari kritiek op het integralisme en zei dat het erop uit was het geloof aan anderen op te leggen, en dat het een soort „politiek messianisme — gevaarlijk“ was. Maar hij pleitte ook voor „gesprek en dialoog“ met dergelijke groeperingen, die volgens hem „gerichte steun uit de VS ontvangen“.

In haar brief uit 2025 aan de Oostenrijkse bisschoppen hekelde Rettenbacher de integralisten omdat zij de staat ondergeschikt wilden maken aan de katholieke leer en waarschuwden voor de gevaren van het liberalisme onder het mom van het beschermen van het algemeen welzijn. „Door deze strategie heeft het integralisme kunnen fungeren als een soort katholieke dekmantel voor autoritaire figuren als Trump of [de voormalige Hongaarse premier] Viktor Orbán, maar het zou net zo goed kunnen worden ingeroepen om nog schaamtelozer geweld te rechtvaardigen“, schreef ze.

Veel katholieke wetenschappers hebben zich echter achter pater Waldstein geschaard – zowel in reactie op de bewering dat het integralisme in strijd is met de katholieke leer, als op de beschuldigingen dat hij de doodstraf voor ketters zou steunen. „Geen van beide beweringen is waar en beide zijn ernstige laster“, aldus Edward Feser, die filosofie doceert aan het Pasadena City College in Californië.

De katholieke auteur en redacteur Sohrab Ahmari zei: „Ik ben er nog nooit op gestuit dat pater Edmund de conciliaire Kerk in twijfel trok of kritiek uitte op de heilige pausen – uit welk tijdperk dan ook. De manier waarop hij wordt behandeld is volstrekt ongerechtvaardigd en brengt schande over degenen die hem vervolgen.”

Ook sommige academici die kritisch staan tegenover het integralisme hebben de controverse gebagatelliseerd. De dominicaner pater James Rooney, een katholieke filosoof aan de Hong Kong Baptist University, stelde op X dat het ontslag van pater Waldstein minder controversieel was dan critici suggereerden, omdat de maatregel volgens pater Rooney niet leek te zijn ingegeven door de steun van de priester voor het integralisme, maar door zijn „schadelijke“ standpunt over de doodstraf voor ketters, „dat veel integralisten niet zouden steunen“.

Ingewikkelde controverse

Wat betreft de beschuldiging tegen het integralisme zei Feser dat de controverse eromheen „ingewikkeld“ is, maar dat het „basisidee“ is dat de Kerk in principe het recht heeft om de staat op te roepen haar bij te staan bij het uitvoeren van haar missie. Sinds Vaticanum II heeft de Kerk besloten dit recht niet langer uit te oefenen, vertelde Feser aan de Register, maar hij voegde eraan toe dat dit de „al lang bestaande leer” was van de pausen vóór Vaticanum II.

Hij benadrukte dat Vaticanum II zelf, in zijn verklaring Dignitatis Humanae over godsdienstvrijheid, stelt dat het „de traditionele katholieke leer over de morele plicht van mensen en samenlevingen jegens de ware godsdienst en jegens de ene Kerk van Christus ongemoeid laat”. Hoe het Tweede Vaticaans Concilie het recht op godsdienstvrijheid bevestigt in het licht van deze traditionele leer „is een punt van controverse“, vervolgde Feser, maar hij voegde eraan toe dat „veel integralisten van mening zijn dat het mogelijk is om deze met elkaar te verzoenen“.

Om deze reden zei hij dat het „absurd en onrechtvaardig“ is te beweren dat het feit dat iemand een integralist is op zich al aantoont dat hij in strijd is met de katholieke leer. Hij vroeg zich af hoe iemand als in strijd met de katholieke leer kan worden beschouwd „als hij eenvoudigweg bevestigt wat de pausen eeuwenlang hebben onderwezen“ en vooral als hij ook „probeert dit in overeenstemming te brengen met Vaticanum II in plaats van Vaticanum II te verwerpen“.

Wat betreft de doodstraf voor ketters zei Feser dat paus Leo X duidelijk het idee voor ogen had dat „het in gevaar brengen van iemands ziel voor eeuwige verdoemenis nog erger is dan moord, die alleen het lichaam schaadt en niet de ziel“. De paus was daarom van mening dat het niet altijd intrinsiek verkeerd kon zijn om de doodstraf toe te passen om ketterij te bestrijden, „die de ziel in gevaar brengt“. Maar Feser benadrukte dat pater Waldstein zich onderwerpt aan de hedendaagse leer van de Kerk over dit onderwerp, en daarom vond hij het „ronduit schandalig“ om hem te beschuldigen van het steunen van de doodstraf voor ketters.

Thomas Pink, emeritus hoogleraar filosofie aan het King’s College in Londen, noemde de schorsing van pater Waldstein „een schandelijk misbruik van academische autoriteit“, aangezien het onderwerp van de authentieke ontwikkeling van de leer en de vraag of de moderne leer in tegenspraak is met vroegere leerstellingen „serieuze kwesties“ zijn die een open discussie vereisen. „Het is belachelijk en onrechtvaardig om een academicus die zich ertoe verbindt de moderne leer te respecteren, te behandelen alsof hij een gevaar voor het geloof vormt, alleen maar omdat hij ook de vroegere leer tracht te verdedigen”, zei hij tegen de Register.

Pink, die het belang benadrukte van het voortzetten van het debat over de leer van de Kerk inzake godsdienstvrijheid, prees pater Waldstein als een „centrale figuur” in de studie van godsdienstvrijheid en recht binnen het moderne katholicisme.

„Hij heeft altijd op een manier aan het debat bijgedragen die zowel intellectueel verhelderend is als zeer respectvol ten opzichte van het kerkelijk gezag“, zei hij. „De manier waarop zijn superieuren hem behandelen is niet alleen moreel verachtelijk; het getuigt ook van een uiterst ondoordachte intellectuele zelfgenoegzaamheid – een diepe onwil om de kwesties die op het spel staan onder ogen te zien en te begrijpen.“

Edward Pentin Edward Pentin is senior medewerker bij de Register en Vaticaan-analist bij EWTN News. Hij begon met verslaggeving over de paus en het Vaticaan bij Radio Vaticaan, waarna hij de Rome-correspondent werd voor de National Catholic Register van EWTN. Hij heeft ook verslag gedaan over de Heilige Stoel en de katholieke Kerk voor een aantal andere publicaties, waaronder Newsweek, Newsmax, Zenit, The Catholic Herald en The Holy Land Review, een franciscaanse publicatie die gespecialiseerd is in de Kerk en het Midden-Oosten. Edward is auteur van The Next Pope: The Leading Cardinal Candidates (Sophia Institute Press, 2020) en The Rigging of a Vatican Synod? An Investigation into Alleged Manipulation at the Extraordinary Synod on the Family (Ignatius Press, 2015). Volg hem op Twitter via @edwardpentin.