Waarom paus Leo XIV Gandalf citeerde

14 juni 2026 – Paus Leo XIV en de filmset van The Lord of the Rings bij Matamata, Nieuw-Zeeland. Foto: Shutterstock |

Er is veel discussie geweest over de eerste encycliek van paus Leo XIV, Magnifica Humanitas, die de gevaren en uitdagingen van nieuwe technologie, met name kunstmatige intelligentie, aan de orde stelt. Dit is de nieuwste in een reeks pauselijke documenten over hedendaagse sociale kwesties die begon met de baanbrekende encycliek Rerum Novarum van paus Leo XIII uit 1891.

Het is dan ook geen verrassing dat de nieuwe encycliek van Leo XIV vol staat met citaten van recente pausen. Wat wel een verrassing is, is dat er ook een citaat in staat van een wijze oude tovenaar uit J.R.R. Tolkiens The Lord of the Rings. Te midden van citaten van Leo XIII, Pius XI, Pius XII, Johannes XXIII, Paulus VI, Johannes Paulus II, Benedictus XVI en Franciscus staan de volgende wijze woorden van Gandalf, gesproken tot zijn jonge hobbit-metgezel Frodo terwijl ze de groeiende schaduw van het kwaad in Midden-aarde bespreken:

Het is niet aan ons om alle getijden van de wereld te beheersen, maar om te doen wat in ons vermogen ligt ter verlichting van de jaren waarin wij leven, het kwaad uit te roeien in de velden die wij kennen, zodat degenen die na ons leven een schone aarde hebben om te bewerken.

Paus Leo volgt deze woorden op met de les die wij hieruit moeten leren: “De beschaving van de liefde zal niet voortkomen uit een enkel of spectaculair gebaar, maar uit de som van kleine en standvastige daden van trouw die dienen als een bolwerk tegen ontmenselijking.”

Er zou veel gezegd kunnen en moeten worden over de vele andere lessen die de Heilige Vader in zijn eerste encycliek tracht te onderwijzen, maar laten we ons concentreren op de woorden van Gandalf en de reactie van de paus daarop.

In wezen zegt Gandalf dat lokaal denken het enige effectieve antwoord is op het globalisme. Niemand van ons, als individuen, als louter kleine hobbits in een wereld van grote en grotendeels duistere machten, kan de macht verslaan van mondiale bedrijven en de opdringerige technologie die zij ons proberen op te leggen. “Het is niet aan ons om alle getijden van de wereld te beheersen.”

Aan de andere kant zijn we geroepen “te doen wat in ons vermogen ligt ter ondersteuning van de jaren waarin we zijn geplaatst.” We zijn alleen geroepen om aandacht te schenken aan de tijden waarin we leven en te werken om de wereld waarin we ons bevinden een betere plek te maken door de mensen om ons heen lief te hebben en te dienen. Het heeft geen zin ons zorgen te maken over hoe slecht onze eigen tijd is en het is even zinloos te wensen dat de dingen anders waren.

“Ik wou dat het niet in mijn tijd had hoeven gebeuren,” klaagt Frodo tegen Gandalf.

“Ik ook,” antwoordt Gandalf, “en dat geldt voor iedereen die zulke tijden meemaakt. Maar dat is niet aan hen om te beslissen. Het enige wat wij moeten beslissen is wat we doen met de tijd die ons gegeven is.”

Nee, we kunnen niet kiezen in welke tijd we geboren worden. We zouden misschien willen dat we, net als Frodo, in vredigere en deugdzamere tijden hadden geleefd, ongestoord door oorlog en slechtheid, maar dat is niet aan ons om te beslissen. Wat we wel moeten beslissen, is wat we doen met de tijd die ons gegeven is in de tijden waarin we ons bevinden. In de woorden die paus Leo citeert, vertelt Gandalf ons dat we niet alle oorlogen en alle slechtheid kunnen stoppen, dat we niet “alle getijden van de wereld kunnen beheersen”, maar dat we wel kunnen besluiten om het kwaad te bestrijden waar we het aantreffen in onze eigen kleine invloedssfeer, “het kwaad uit te roeien in de velden die we kennen, zodat degenen die na ons komen schone aarde hebben om te bewerken.”

Onze roeping, onze verantwoordelijkheid, is om goede en trouwe rentmeesters te zijn van de goede dingen die ons zijn gegeven en om goede en trouwe dienaren te zijn van de Heer, onze God, en van degenen die onze naasten zijn in de Gouw waarin we leven, en van degenen die na ons geboren zullen worden.

Maar wat, zouden we ons kunnen afvragen, heeft een wijze en gerimpelde oude tovenaar in een fantasieverhaal van Tolkien te maken met de Heer, onze God? En, wat dat betreft, wat heeft The Lord of the Rings te maken met de Heer, onze God?

Tolkien, een levenslang en vroom katholiek, beantwoordde de laatste vraag toen hij ondubbelzinnig verklaarde dat “The Lord of the Rings natuurlijk een fundamenteel religieus en katholiek werk is.” Wat Gandalf betreft, deze verklaart tegenover de demonische Balrog dat hij “een dienaar van het Geheime Vuur” is. Elders onthult Tolkien dat het Geheime Vuur de Heilige Geest is, wat Gandalf tot een dienaar van de Ene Ware God maakt. Gandalf laat dit doorschemeren wanneer hij tegen Frodo zegt dat Bilbo’s vondst van de Ring deel uitmaakte van Gods voorzienigheid:

Er was meer dan één kracht aan het werk, Frodo…. Er was nog iets anders aan het werk, buiten elk plan van de Ringmaker om. Ik kan het niet duidelijker zeggen dan door te zeggen dat het de bedoeling was dat Bilbo de Ring zou vinden, en niet door de maker ervan. In dat geval was het de bedoeling dat jij hem zou krijgen. En dat is misschien een bemoedigende gedachte.

En dit brengt ons terug bij paus Leo’s commentaar op Gandalf’s wijsheid: “De beschaving van de liefde zal niet voortkomen uit een enkel of spectaculair gebaar, maar uit de som van kleine en standvastige daden van trouw die dienen als een bolwerk tegen ontmenselijking.” We zijn geroepen om de macht van de zonde, de macht van de Ring, te bestrijden op de manier waarop Frodo dat doet. Hij is klein. Hij is nederig. Hij is slechts een hobbit uit de Gouw. Hij behoort niet tot de hooggeplaatsten, noch wil hij dat zijn. Toch zegeviert hij over het kwaad door “de som van kleine en standvastige daden van trouw.”

Paus Leo heeft gelijk. De beschaving van de liefde is niet gebouwd op de spectaculaire gebaren van de machthebbers, maar op de verheerlijking van de nederigen.

Maar de nederigen kunnen het kwaad niet in hun eentje verslaan. Ze hebben hulp nodig. Ze hebben de hulp van hun naasten nodig. Ze hebben de gemeenschap van vrienden nodig, net als Frodo. Maar ze hebben ook de hulp van God nodig. Ze hebben de bovennatuurlijke bijstand nodig die theologen genade noemen. Deze cruciale realiteit wordt door paus Leo benadrukt in Magnifica Humanitas door zijn nadruk op het belang van de eucharistie:

De spiritualiteit die we nodig hebben is een eucharistische spiritualiteit, dat wil zeggen een spiritualiteit van kerkelijke eenheid in liefde. De incarnatie en het paasmysterie openbaren dat God onze menselijke conditie binnentreedt en deze transformeert door de gave van zichzelf. Deze gave blijft aanwezig en werkzaam in de eucharistie…. [D]e Kerk — gevoed door de eucharistie — is geroepen om een ander paradigma [dan dat van nieuwe technologieën] zichtbaar te maken, een paradigma dat menselijke verbindingen in stand houdt, een stem geeft aan het onzichtbare en ervoor zorgt dat processen gericht zijn op het respecteren van de waardigheid van mensen.

Opnieuw zijn er parallellen tussen The Lord of the Rings en de leer van de Heilige Vader. Tolkiens diepe liefde voor het Heilig Sacrament komt tot uiting in de vorm van lembas, het elfenbrood, dat Frodo en Sam ondersteunt wanneer zij de vallei des doods, bekend als Mordor, betreden. Lembas heeft de kracht om de wil te voeden en is het enige dat Frodo en Sam te eten hebben tijdens hun verblijf in de levenloze woestijn van Mordor. Er wordt ons verteld dat “lembas” “levensbrood” of het “brood des levens” betekent, waarmee het “magische” brood dat de hobbits voedt, wordt verbonden met het wonderbaarlijke Brood des Levens waarmee Christus allen voedt die in gemeenschap met Hem zijn.

Wat Tolkien zelf betreft, kwam zijn eigen liefde voor de eucharistie tot uiting in zijn beschrijving van het Heilig Sacrament als ‘het enige grote ding om van te houden op aarde’:

Uit de duisternis van mijn leven, zo vol frustratie, leg ik u het enige grote ding voor om van te houden op aarde: het Heilig Sacrament. … Daar zult u romantiek, glorie, eer, trouw en de ware weg van al uw liefdes op aarde vinden, en meer dan dat: De dood: door de goddelijke paradox, datgene wat het leven beëindigt en de overgave van alles eist, en toch alleen door de smaak (of voorproef) waarvan wat je zoekt in je aardse relaties (liefde, trouw, vreugde) in stand kan worden gehouden, of die kleur van werkelijkheid, van eeuwige standvastigheid, kan aannemen die het hart van ieder mens begeert.

We laten deze woorden van Tolkien voor zichzelf spreken en laten ze duidelijk illustreren dat Tolkien en paus Leo het eens zijn over AI. Iedereen die het eens is over de eucharistie, zal het ook eens zijn over minder belangrijke zaken, zelfs minder belangrijke zaken met grote en potentieel duistere kracht, zoals kunstmatige intelligentie. Er is een groot verschil tussen welbespraakte wijsheid en kunstmatige intelligentie, net zoals er een groot verschil is tussen deugdzame werkelijkheid en virtuele werkelijkheid.

Tolkien kent het verschil. Paus Leo kent het verschil. En daarom is de ontmoeting van de paus met Gandalf een hemelse combinatie, een match made in heaven.

Joseph Pearce Joseph Pearce is gastdocent literatuur aan de Ave Maria University en gastonderzoeker aan het Thomas More College of Liberal Arts (Merrimack, New Hampshire). Hij is auteur van meer dan 30 boeken, redacteur van de St. Austin Review, reeksredacteur van de Ignatius Critical Editions, senior docent bij Homeschool Connections en senior medewerker bij The Imaginative Conservative en Crisis Magazine. Zijn persoonlijke website is jpearce.co.