Canonisten: synode dreigt grenzen van het kerkelijk gezag te vervagen

19 oktober 2026 – Paus Leo XIV ontmoet op 12 oktober 2026 leden van het Circolo di San Pietro in het Vaticaan. De door een synodecommissie voorgestelde wijzigingen in het canoniek recht, die kritiek hebben gekregen van canonisten, zouden pauselijke goedkeuring vereisen om van kracht te worden. Foto: Matteo Pernaselci / Vatican Media |

NCRegister – Edward Pentin |

Critici stellen dat de aanbevelingen van de commissie over lekenbestuur, tribunalen en onfeilbaarheid in tegenspraak zijn met Vaticanum II; het niet-bindende rapport zou de goedkeuring van paus Leo vereisen.

Verschillende canonisten hebben kritiek geuit op het eindrapport van een commissie van de Synode over Synodaliteit inzake het canoniek recht, waarbij zij verschillende voorgestelde wijzigingen omschrijven als een afwijking van de katholieke leer en in strijd met de leer van het Tweede Vaticaans Concilie.

De commissie, waarvan het rapport op 30 september door het Algemeen Secretariaat van de Synode werd gepubliceerd, trachtte na te gaan hoe de theologische en ecclesiologische inzichten die voortkwamen uit de Synode over Synodaliteit van 2021-2024 konden worden vertaald in canonieke normen.

Volgens de dominicaanse priester en canonist pater Pius Pietrzyk bevat het rapport van de commissie „misschien twee goede ideeën”, maar varieert het verder van „onnozele cosmetische wijzigingen tot een verraad aan het Tweede Vaticaans Concilie en twee millennia ecclesiologie”.

De wetsvoorstellen omvatten wijzigingen in 34 canones, waaronder die welke betrekking hebben op de bevoegdheid van leken om ambten, verantwoordelijkheden en bedieningen in de Kerk uit te oefenen. Andere hebben betrekking op canones die raden en bisschoppenconferenties regelen en stellen wijzigingen voor in participatieve organen met als doel de participatie en de zending te versterken.

Onfeilbaarheid en de sensus fidelium

Een belangrijk twistpunt is het voorstel in het rapport om canon 749 over de leer van de pauselijke onfeilbaarheid te laten voorafgaan door een verwijzing naar de sensus fidelium, oftewel de universele consensus van het Volk van God.

De voorgestelde toevoeging, die taal ontleent aan Lumen Gentium van Vaticanum II, stelt dat „het gehele lichaam van de christelijke gelovigen, dat de zalving van de Geest heeft ontvangen, zich niet kan vergissen in geloofszaken, en dit kenmerk tot uiting brengt door het bovennatuurlijke geloofsgevoel van het gehele volk wanneer, van de bisschoppen tot en met de laatste leekgelovige, de algemene instemming in zaken van geloof en moraal blijkt.”

David Long, adjunct-assistent-hoogleraar aan de School of Canon Law van de Catholic University of America in Washington, D.C., zei dat de voorgestelde canon weliswaar terecht streeft naar een grotere juridische erkenning van de leer van Vaticanum II dat het gehele lichaam van de gelovigen zich niet kan vergissen in het geloof, maar dat deze volgens hem niet thuishoort in canon 749, die betrekking heeft op de vraag wie onfeilbaar kan onderwijzen.

Hij vindt het eerder passend in canon 750, naast de gezamenlijke geloofsbelijdenis van de Kerk onder leiding van het magisterium. Long zou ook graag zien dat de tekst duidelijk maakt dat de sensus fidelium alleen kan worden uitgeoefend in gemeenschap met, en onder leiding van, het leergezag van de Kerk, en niet louter als meerderheidsmening.

„Het concilie heeft het nooit als onafhankelijk van het magisterium behandeld”, zei hij.

Wijdingen en bestuur

Andere controversiële voorstellen zijn onder meer het versterken van de wettelijke bevoegdheid van gekwalificeerde leken, zowel mannen als vrouwen, om kerkelijke ambten te bekleden, taken en verantwoordelijkheden op zich te nemen en deel te nemen aan bepaalde aspecten van het kerkbestuur; de deelname van niet-bisschoppelijke leden aan bepaalde raden in een aantal dat gelijk is aan dat van de ex officio-leden; en de operationele bevoegdheid van bisschoppenconferenties, waaronder het schrappen van de rol van de Heilige Stoel bij het aanstellen van een leek om bij huwelijken te assisteren.

Pater Gerald Murray, canonist en priester van het aartsbisdom New York, vertelde aan de Register dat de voorgestelde wijzigingen in het canoniek recht „duidelijk een poging zijn om de bestuursbevoegdheid in de Kerk uit te breiden naar gedoopte katholieken die niet tot priester of bisschop zijn gewijd“.

Hij benadrukte dat deze „vernieuwing geen onbeduidende aanpassing van de discipline van de katholieke Kerk is“, maar een „verwerping van de leer van de Kerk dat het drievoudige ambt van priester, profeet en koning uitsluitend wordt verleend aan degenen die tot het priesterschap en het bisschopsambt zijn gewijd“.

Pater Murray zei dat volgens de voorgestelde wijzigingen „het drievoudige ambt gedeeltelijk zou kunnen worden uitgeoefend, wat het koninklijke ambt betreft, door gedoopte personen die niet gewijd zijn“. Bovendien zei hij dat het bestuur in de Kerk „nu een gedelegeerde bevoegdheid zou worden die wordt toegekend aan degenen die geen herders zijn“, wat „een radicale afwijking van de katholieke leer“ zou zijn.

Pater Pietrzyk, die dienst doet als vicaris voor administratie van de Dominicaanse Provincie van Sint-Jozef, vertelde de Register dat het werk van de commissie „in werkelijkheid een poging is om de bestuursbevoegdheid te scheiden van de wijdingsbevoegdheid op een manier die de Kerk zou ontwijden en de Kerk in wezen tot een protestantse gemeenschap zou maken, maar dan met een paus.“

Hij had vooral kritiek op een voorstel om lekenrechters zitting te laten nemen in kerkelijke tribunalen.

„Het idee van een gerechtelijk college dat volledig bestaat uit personen zonder de kracht van wijdingen is revolutionair, en de theologische visie die aan die benadering ten grondslag ligt, zou de aard van de Kerk fundamenteel ondermijnen”, zei hij. „Bovendien is het volledig in strijd met de leer van het Tweede Vaticaans Concilie, met name in Lumen Gentium, waarin de eenheid tussen beide duidelijk werd gemaakt.” Pater Pietrzyk zei dat dit is vastgelegd in canon 129, die, zo merkte hij op, „dit document ironisch genoeg – of uit onwetendheid – niet tracht te wijzigen.”

Long zei van zijn kant dat hij de leerstellige bezwaren over het verband tussen bestuur en de heilige wijdingen weliswaar serieus neemt, maar dat de huidige wetgeving lekenrechters al toestaat, en dat daarom naar zijn mening „de uitoefening van rechtsbevoegdheid door leken op zich geen breuk met de leer inhoudt.” In plaats daarvan zei hij dat zijn bezorgdheid betrekking heeft op de „omvang van de voorgestelde bevoegdheid, waarvan de grenzen onduidelijk blijven“ en die „nader moeten worden gespecificeerd“.

Long verwelkomde ook twee voorstellen in het document: het verplicht stellen van pastorale raden op diocesaan niveau, en het vereisen van de instemming van de priesterraad voor bepaalde belangrijke bisschoppelijke beslissingen.

„Dat laatste zou die raad een bindende rol geven in zaken als de herstructurering van parochies“, vertelde hij aan de Register. „De Kerk zou een sterkere participatie en verantwoordingsplicht moeten toejuichen, maar het vereisen van toestemming gaat verder dan raadpleging. De wetgeving moet regelen hoe de bisschop zijn verantwoordelijkheden vervult wanneer er geen overeenstemming kan worden bereikt.“

Niet-bindende tekst

Afgezien van de onmiddellijke wijzigingen stelt de commissie dat er op langere termijn een „duidelijke behoefte“ bestaat aan een uitgebreide herziening van zowel het Latijnse als het Oosterse canonrecht om de theologische en ecclesiologische inzichten van de synode daarin op te nemen.

Het secretariaat van de synode verklaarde dat het rapport een werkdocument is — en dus een adviserende tekst die niet bindend is. De voorstellen zouden pauselijke goedkeuring vereisen, en eventuele daadwerkelijke wettelijke wijzigingen zouden formeel moeten worden afgekondigd.

„Gelukkig denk ik dat dit hele gebeuren dode letter is”, zei pater Pietrzyk, die als rechter heeft gediend bij het kerkelijk tribunaal van het aartsbisdom voor de militaire diensten. „Het document heeft op zichzelf geen juridische autoriteit.” Hij wees op het kleine aantal betrokkenen en het „radicale karakter” van sommige ideeën, en zei dat deze factoren het rapport „weinig morele autoriteit” verlenen.

„Dit document moet blijven wat het is“, zei hij, „een vreemde voetnoot in de geschiedenis van de Kerk.“

De coördinator van de tienkoppige commissie was aartsbisschop Filippo Iannone, destijds prefect van het Dicasterie voor Wetgevende Teksten toen de commissie werd opgericht, en nu prefect van het Dicasterie voor Bisschoppen.

Tot de overige leden behoorde kardinaal Gianfranco Ghirlanda, die volgens pater Pietrzyk „al veertig jaar lang een extreme visie op de ecclesiologie propageert, gericht op de delegatiebevoegdheid van de paus“.

Een ander lid was Myriam Wijlens, een Nederlandse canoniste die een fervent voorstandster is van het betrekken van gedoopten bij het onderscheidingsproces en de besluitvorming, evenals van de volledige deelname van vrouwen aan het beraadslagings- en leiderschapsleven van de Kerk. Meer in het algemeen heeft Wijlens een cruciale rol gespeeld in het synodale proces.

Edward Pentin Edward Pentin is senior medewerker bij de Register en Vaticaan-analist bij EWTN News. Hij begon met verslaggeving over de paus en het Vaticaan bij Radio Vaticaan, waarna hij de Rome-correspondent werd voor de National Catholic Register van EWTN. Hij heeft ook verslag gedaan over de Heilige Stoel en de katholieke Kerk voor een aantal andere publicaties, waaronder Newsweek, Newsmax, Zenit, The Catholic Herald en The Holy Land Review, een franciscaanse publicatie die gespecialiseerd is in de kerk en het Midden-Oosten. Edward is de auteur van The Next Pope: The Leading Cardinal Candidates (Sophia Institute Press, 2020) en The Rigging of a Vatican Synod? An Investigation into Alleged Manipulation at the Extraordinary Synod on the Family (Ignatius Press, 2015). Volg hem op Twitter via @edwardpentin.