Kwantumfysica en het mysterie van Gods schepping

6 augustus 2026 – De katholieke hoogleraar Vincenzo Tamma spreekt over hoe geloof en wetenschap verenigbaar zijn.Foto: Vincenzo Tamma, achtergrond van Shutterstock |

NCRegister, Edward Pentin |

De katholieke natuurkundige en hoogleraar Vincenzo Tamma legt uit hoe de kwantummechanica de begrijpelijkheid van de natuur onthult, voorbij zichzelf wijst naar de Schepper, en nieuwe wegen opent voor evangelisatie.

LONDEN — Kwantumfysica, of kwantummechanica, ontpopt zich in hoog tempo niet alleen als een middel om nieuwe technologieën te ontwikkelen, maar ook als een wetenschappelijke methode die de mensheid kan helpen de waarheid over de schepping beter te begrijpen, doordat die wijst op het mysterie van de Schepper.

In dit interview van 31 juli met de Register, afgenomen in de marge van de conferentie „A Day With Mary“ in Londen, bespreekt de katholieke professor Vincenzo Tamma wat kwantummechanica is, hoe deze zich verhoudt tot goddelijk handelen, en hoe zij een nuttig instrument kan zijn in de dialoog tussen wetenschap en theologie.

„De kwantummechanica helpt gelovigen na te denken over hoe God de wereld heeft geschapen, omdat zij het diepste niveau beschrijft waarop de natuur werkt”, legt professor Tamma uit, oprichter en directeur van het Quantum Science and Technology Hub aan de Universiteit van Portsmouth in het Verenigd Koninkrijk. „Zij biedt de meest fundamentele epistemologische en ontologische inzichten in de natuur, zoals God die heeft gewild en geordend.”

Om het potentieel op dit gebied optimaal te benutten, pleit hij voor een heropleving van het interdisciplinaire universiteitsconcept, zoals voorgesteld door de heilige John Henry Newman, teneinde het raakvlak tussen katholieke theologie, filosofie en kwantumwetenschap te verdiepen en het brede publiek hierover voor te lichten.

Professor Tamma, wat is kwantumfysica in een notendop?

Kwantumfysica is het draaiboek voor hoe de werkelijkheid op de kleinste schaal in elkaar zit. Het is, zo u wilt, de wetenschap van de fundamentele bouwstenen van het universum — zoals atomen, elektronen en fotonen. De kwantumfysica stelt dat deze deeltjes zich niet gedragen als gewone objecten; in plaats daarvan kunnen ze op probabilistische wijze worden waargenomen, waarbij je alleen de kans op een bepaalde meetuitkomst kunt voorspellen, niet het exacte resultaat.

Eenvoudig gezegd geeft het ons inzicht in de natuur op het meest fundamentele niveau. Het verklaart waarom minuscule deeltjes op meer dan één plek tegelijk lijken te zijn, waarom licht zich zowel als een golf als een deeltje kan gedragen, en waarom deeltjes op verschillende manieren over afstand met elkaar verbonden kunnen zijn. Bovendien is kwantumfysica niet alleen een theorie over de basisprincipes van het universum — het vormt ook de drijvende kracht achter nieuwe technologieën zoals kwantumcomputers, uiterst nauwkeurige sensoren en beveiligde communicatie. Al deze technologie is nu gebaseerd op de fundamentele fysica van de kwantummechanica, dus het helpt ons niet alleen om het universum in zijn fundamentele aard te begrijpen, maar kan ook worden gebruikt om nieuwe technologieën te ontwikkelen.

Hoe kan het ons helpen de waarheid van de schepping te begrijpen?

De kwantummechanica helpt gelovigen na te denken over hoe God de wereld heeft geschapen, omdat zij het diepste niveau beschrijft waarop de natuur werkt. Zij biedt de meest fundamentele epistemologische en ontologische inzichten in de natuur, zoals God die heeft gewild en geordend. In die zin maken de natuurwetten – en met name de kwantumwetten – deel uit van het ‘boek der natuur’, en is God degene die deze wetten vaststelt. Zoals de heilige Augustinus zei, zijn het boek der natuur en het Boek der Openbaring twee elkaar aanvullende manieren om God te leren kennen. Het zijn niet hetzelfde boek, en ze mogen niet tot één geheel worden samengevoegd, maar samen helpen ze ons God te begrijpen.

Ondersteunt de kwantumfysica de betekenis van het mysterie zoals wij dat als katholieken begrijpen?

Ja, dat geloof ik wel. De kwantumfysica en de empirische wetenschappen in het algemeen kunnen God niet bewijzen, omdat God buiten de natuurlijke wereld staat en buiten de wetenschappelijke methode valt, zelfs buiten de wetten van de kwantumfysica. Maar het feit dat de natuurwetten, en met name de kwantumwetten, überhaupt begrijpelijk zijn, is op zich al een teken van iets diepers en groters. Met andere woorden: de natuurwetten kunnen zichzelf niet verklaren. Het mysterie is dat het universum begrijpelijke wetten heeft die door een rationele waarnemer kunnen worden begrepen. In wezen stelt de kwantummechanica ons dus in staat om te wijzen op realiteiten van een hogere orde en op het mysterie van de natuur, haar begrijpelijkheid. Dat wijst voorbij de wetten naar een hogere orde van de werkelijkheid.

Daarom hebben veel natuurkundigen met ontzag en verwondering over het universum gesproken. Einstein zei in zijn beroemde uitspraak dat de begrijpelijkheid van de wereld een mysterie is en noemde het zelfs een wonder. Hij besefte dat de begrijpelijkheid van de natuur naar iets transcendents wees. Het antwoord is dus: ja, de kwantumfysica kan een katholiek gevoel van mysterie ondersteunen, omdat ze aantoont dat de schepping begrijpelijk is, maar uiteindelijk toch verder wijst dan naar zichzelf, naar God.

Hoe zou de kwantumfysica zich verhouden tot goddelijk handelen? Hoe kan zij ons helpen goddelijk handelen te begrijpen, misschien op een manier waarop de vroegere wetenschap dat niet kon?

De kwantumfysica kan ons helpen goddelijk handelen te begrijpen, omdat zij ons inzicht geeft in hoe God handelt binnen de materiële wereld en binnen de natuurwetten, maar zij kan Gods handelen op zichzelf niet adequaat verklaren, omdat dat verder reikt dan de geschapen wereld. De heilige Augustinus zei dat de natuur de ware aard van God weerspiegelt. Het is in zekere zin een afdruk (vestigium) van wie God is en ook van hoe God handelt. De heilige Thomas van Aquino spreekt over God als de primaire oorzaak, terwijl de natuurwetten en de geschapen dingen secundaire oorzaken zijn. De wereld handelt dus, maar zij handelt omdat God haar bestaan en kracht schenkt.

Dit roept ook vragen op over causaliteit, over de relatie tussen de waarnemer en de natuur, en over hoe de kwantumrealiteit iets relationeels in God zou kunnen weerspiegelen, namelijk de gemeenschap van personen binnen God. In die zin kan de kwantumfysica ons helpen om op een diepere en meer analogische manier na te denken over het goddelijke handelen.

Denkt u dat de kwantummechanica in zekere zin bijvoorbeeld meer harmonie mogelijk maakt tussen Gods wil voor de schepping en de wetenschap?

Ik zou voorzichtig zijn met het gebruik van één wetenschappelijke theorie over de natuur om een betere harmonie te beweren, omdat we later wellicht een nog betere theorie ontdekken. Op dezelfde manier werkte de klassieke fysica tot op zekere hoogte, en daarna was kwantummechanica nodig omdat de klassieke fysica niet alles kon verklaren. Dezelfde voorzichtigheid geldt vandaag de dag, omdat kwantummechanica en de algemene relativiteitstheorie nog steeds niet volledig op elkaar aansluiten. We moeten de kwantummechanica dus niet als het laatste woord beschouwen, ook al geldt dat hoe meer we de natuur begrijpen – inclusief het kwantumniveau – hoe beter we ook kunnen begrijpen hoe God schept. Er is dus een harmonie tussen wetenschap en geloof – of beter gezegd: tussen wetenschap en theologie en tussen geloof en rede. Wetenschap kan helpen bij het uitbannen van bijgeloof uit het geloof, en kan ook de theologie voeden. Theologie is nog steeds de ‘koningin’ van de wetenschappen, maar zij moet worden gevoed door empirische wetenschap.

Hoe ziet u dit vakgebied zich in de toekomst ontwikkelen wat betreft het helpen van mensen om het geloof te begrijpen en te zien hoe de Heer in de wereld en het universum werkt?

Ik denk dat er zowel in de samenleving als in de Kerk een reële behoefte bestaat aan wetenschappers die verschillende soorten kennis samenbrengen — met name kwantumwetenschap, filosofie en theologie. Met name in de katholieke theologie is er te weinig interdisciplinair onderzoek van dit niveau op topniveau gedaan. Daarom denk ik dat we een interdisciplinaire visie op de universiteit moeten herwinnen, zoals die welke de heilige John Henry Newman verdedigde, waarbij de verschillende disciplines samenwerken in plaats van geïsoleerd te raken. Zelfs in de natuurkunde raken de zaken zo gespecialiseerd dat we de verbanden tussen de vakgebieden kunnen verliezen en daarmee ook nieuwe inzichten. Dit soort samenwerking kan ons begrip van het raakvlak tussen katholieke theologie, filosofie en kwantumwetenschap helpen verdiepen, en het kan ook bijdragen aan het onderwijs en de voorlichting van het bredere publiek. Daarom hebben we in juli een internationale bijeenkomst van natuurkundigen, filosofen en theologen gehouden aan de Chapman University in Orange, Californië. Deze bijeenkomst wordt gedreven door een oprechte zoektocht naar de waarheid, die eerlijkheid, nederigheid en de bereidheid vereist om te erkennen dat we elkaar nodig hebben. De toekomst bestaat er dus, zoals ik het zie, in het opbouwen van een echte gemeenschap van wetenschappers die samen rigoureus onderzoek kunnen doen, gelovigen kunnen blijven en elkaar kunnen helpen de werkelijkheid, God en de schepping dieper te begrijpen.

Ziet u de kwantumfysica als een hulpmiddel bij de evangelisatie, met name in het Westen, dat is beïnvloed door het sciëntisme en een buitensporig geloof in de prestaties van de wetenschap?

Ja, ik zie een tweeledig probleem dat moet worden opgelost: Enerzijds is er het sciëntisme, dat de wetenschap in feite als een religie beschouwt, dat alleen wat meetbaar is als werkelijk beschouwt en een zeer beperkte kijk op de werkelijkheid heeft, en anderzijds is er wat we fideïsme noemen [de opvatting dat religieuze waarheid alleen door het geloof en niet door de rede kan worden gekend], een soort bijgeloof dat niet echt zorgvuldig over het geloof nadenkt. We hebben dus zowel de wetenschap als het geloof nodig om samen te werken, in plaats van ze tegen elkaar uit te spelen.

De wetenschap kan ons helpen de schepping en de Heilige Schrift dieper te doorgronden, maar ze stopt God niet in een hokje. God is vrij, Hij werkt door secundaire oorzaken, en Hij blijft in de schepping werkzaam. De kwantumfysica kan hierbij helpen, omdat ze aantoont dat interactie ertoe doet: hoe we een systeem meten, beïnvloedt wat we kunnen waarnemen, en kwantumverschijnselen zoals interferentie en de golf-deeltjesdualiteit tonen een wereld die rijker is dan een puur materialistische visie toelaat.

Dus ja, de kwantumfysica kan de evangelisatie ondersteunen door mensen open te stellen voor het mysterie, het sciëntisme ter discussie te stellen en te laten zien dat de natuur echt, begrijpelijk en geordend is ten behoeve van het menselijk welzijn — en dat alles kan voorbij zichzelf wijzen, naar God.

Welke boeken zou u aanbevelen aan iedereen die meer wil weten over kwantumfysica en het geloof?

Een goed boek om mee te beginnen is dat van [dominicaanse pater] Michael Dodds, waarin moderne fysica en kwantummechanica worden gekoppeld aan de vraag hoe God handelt. Maar er is veel misleidende literatuur over dit onderwerp. Sommige mensen beweren ten onrechte dat kwantummechanica pure chaos is en daarom niet te rijmen valt met God, terwijl het in feite een probabilistische maar begrijpelijke theorie is. Dan is er nog „kwantumkwakzalverij“, waarbij mensen kwantumtaal gebruiken om spirituele ideeën te ondersteunen die weinig te maken hebben met echte natuurkunde. Wetenschappers hebben de verantwoordelijkheid om de verwarring op te helderen, de waarheid te vertellen en zowel de Kerk als de samenleving te helpen misleidende ideeën over kwantumfysica en theologie te vermijden.

Edward Pentin Edward Pentin is senior medewerker van de Register en Vaticaan-analist bij EWTN News. Hij begon met verslaggeving over de paus en het Vaticaan bij Radio Vaticaan, voordat hij de functie van Rome-correspondent voor EWTN’s National Catholic Register op zich nam. Hij heeft ook verslag gedaan van de Heilige Stoel en de katholieke Kerk voor een aantal andere publicaties, waaronder Newsweek, Newsmax, Zenit, The Catholic Herald en The Holy Land Review, een franciscaanse publicatie die gespecialiseerd is in de kerk en het Midden-Oosten. Edward is de auteur van The Next Pope: The Leading Cardinal Candidates (Sophia Institute Press, 2020) en The Rigging of a Vatican Synod? An Investigation into Alleged Manipulation at the Extraordinary Synod on the Family (Ignatius Press, 2015). Volg hem op Twitter via @edwardpentin.