Waarom katholieken het debat over ‘postliberalisme’ moeten aangaan

25 juni 2026 : Aanblik bij dag: San Francisco. Foto: Shutterstock|

NCRegister – Aartsbisschop Salvatore Cordileone Commentaren |

COMMENTAAR: Laat dit een debat zijn waarin ‘staal staal scherpt’.

De afgelopen jaren is er onder katholieken en andere politieke denkers een levendig debat ontstaan over wat bekend is geworden als ‘postliberalisme’. De kern van het debat draait om een fundamentele vraag: welke principes moeten het openbare leven en de politieke instellingen leiden in een tijdperk waarin veel mensen het vertrouwen hebben verloren in de morele en sociale uitgangspunten die het moderne Westen hebben gevormd?

Met ‘liberalisme’ bedoelen de deelnemers aan het debat doorgaans de politieke filosofie die de westerse democratieën de afgelopen twee eeuwen grotendeels heeft gevormd. Het is een filosofie die individuele vrijheid verheft tot het hoogste maatschappelijke goed, zelfs ten koste van de gemeenschapsbanden en de bijbehorende sociale normen die van oudsher de samenleving bijeenhielden.

Toonaangevende figuren op dit gebied, zoals John Rawls en Ronald Dworkin in de Engelstalige wereld en Jürgen Habermas in Europa, verwierpen persoonlijk elk religieus geloof en streefden er, hoewel zij tolerant stonden tegenover het recht van anderen om in God te geloven en een religie te belijden, naar het bieden van de theoretische basis voor een strikte scheiding, niet alleen tussen kerk en staat, maar ook tussen religie en openbare aangelegenheden – dit alles om ervoor te zorgen dat individuen zich kunnen bewegen in een „neutraal“ openbaar domein, vrij van religieuze invloeden van buitenaf.

Tegenstanders, waaronder vooraanstaande katholieke filosofen zoals Alasdair MacIntyre, John Finnis en Charles Taylor, hebben betoogd dat het liberale secularisme zelf een sektarische doctrine is die in pluralistische democratieën geen speciale status zou mogen krijgen.

Dit debat is de afgelopen vijftien jaar tot een hoogtepunt gekomen en heeft zich verplaatst van het klaslokaal naar de Amerikaanse samenleving als geheel. De verscheuring van sociale relaties, een gevoel van vervreemding van het goddelijke en algemene ontevredenheid over een leven van individuele autonomie zijn allemaal factoren die ertoe hebben geleid dat velen de status quo van het seculiere liberalisme in twijfel trekken en op zoek zijn naar alternatieven.

Het is belangrijk te erkennen dat extreme standpunten niet representatief zijn voor degenen aan beide kanten van het debat: de meeste „postliberalen“ willen de burgerlijke vrijheden niet afschaffen of theocratieën instellen, en hun critici (althans hun katholieke critici) willen het liberale secularisme niet nieuw leven inblazen met zijn tolerante houding ten opzichte van kwaden zoals abortus, euthanasie en pornografie, of zijn dogmatische vastberadenheid om religie te verbannen naar de louter privésfeer.

Niettemin bestaan er vandaag de dag onder trouwe katholieken belangrijke meningsverschillen over de implicaties van het eerbiedigen van de inherente en gelijke menselijke waardigheid en het bevorderen van het algemeen welzijn. Deze meningsverschillen omvatten onder meer verschillen over de aard en reikwijdte van bepaalde fundamentele burgerlijke vrijheden, zoals de vrijheid van meningsuiting, de pers en godsdienst, evenals verschillen over de juiste mate van scheiding of afstemming tussen kerk en staat. Voorstanders van het „postliberalisme“ pleiten bijvoorbeeld doorgaans voor een iets beperktere reikwijdte van bepaalde vrijheden en voor een nauwere band tussen kerk en staat dan hun critici gepast achten.

De vraag die nu voor ons ligt, is welk wereldbeeld ons leidraad moet zijn bij het vormgeven van wetgeving en overheidsbeleid? Katholieken kunnen — en moeten, zou ik willen stellen — een sleutelrol spelen bij de ontwikkeling van dit wereldbeeld. Onze traditie bevat de middelen die nodig zijn om een filosofie van de politiek en het algemeen welzijn op te bouwen die enerzijds de fouten van het liberale secularisme en anderzijds die van autoritarisme of illiberalisme vermijdt.

Een reden waarom dit debat zorgvuldige aandacht verdient, is dat de katholieke traditie zelf het gemeenschappelijk goede (bonum commune) niet gelijkstelt aan één enkele constitutionele regeling. In zijn encycliek uit 1892 Au Milieu des Sollicitudes, reflecteerde paus Leo XIII op de opeenvolging van verschillende politieke regimes in Frankrijk — „het Keizerrijk, de Monarchie en de Republiek“ — en merkte op dat katholieken terecht de ene regeringsvorm boven de andere mogen verkiezen:

„[E]n in alle waarheid kan worden bevestigd dat elk van deze regeringen goed is, mits het rechtstreeks naar zijn doel leidt — dat wil zeggen, naar het gemeenschappelijk goede waarvoor het maatschappelijk gezag is ingesteld; en ten slotte kan hieraan worden toegevoegd dat, vanuit een relatief oogpunt, deze of gene regeringsvorm de voorkeur kan genieten omdat deze beter is aangepast aan het karakter en de gewoonten van deze of gene natie. In deze reeks speculatieve ideeën staat het katholieken, net als alle andere burgers, vrij de ene regeringsvorm boven de andere te verkiezen, juist omdat geen van deze maatschappelijke vormen op zichzelf in strijd is met de beginselen van het gezonde verstand, noch met de stelregels van de christelijke leer” [14].

De missie van de Kerk is niet om een bepaald politiek systeem heilig te verklaren, maar om burgers te helpen vormen die in staat zijn gerechtigheid te bevorderen onder de concrete omstandigheden waarin zij leven. Een samenleving doordrongen van een christelijk ethos vormt de optimale context voor het vormen van deugdzame burgers. Het is inderdaad een absolute noodzaak voor een goed functionerende democratie; daarom omarmden onze Founding Fathers een krachtige godsdienstvrijheid, in tegenstelling tot de Franse Revolutie en de vormen van staatscontrole op de godsdienst die daaruit voortvloeiden.

Met deze overwegingen in gedachten heb ik een voorwoord bijgedragen aan een nieuw boek, Why Postliberalism Failed, van James Patterson, politiek theoreticus aan de Universiteit van Tennessee, en Thomas Howes, een filosoof die lesgeeft aan Princeton. Zoals de titel al suggereert, is het boek scherp kritisch ten aanzien van het postliberale denken en werpt het belangrijke historische en filosofische vragen op over bewegingen die ernaar hebben gestreefd religieus gezag en politieke macht te nauw met elkaar te verenigen. De auteurs stellen dat diverse postliberale en integralistische experimenten vaak tot resultaten hebben geleid die ver afstonden van de rechtvaardigheid en morele vernieuwing die ze beloofden.

Mijn doel bij het schrijven van het voorwoord was echter niet om de ene kant van het debat boven de andere te verkiezen. Ik ben van mening dat Patterson en Howes serieuze vragen aan de orde stellen die aandacht verdienen. Toch merk ik ook op dat veel katholieken zich aangetrokken voelen tot het postliberalisme — figuren als de politieke theoreticus Patrick Deneen van de Universiteit van Notre Dame en de theoloog Chad Pecknold van de Katholieke Universiteit van Amerika — omdat zij echte problemen in de hedendaagse samenleving waarnemen en op zoek zijn naar een rijkere invulling van het algemeen welzijn. Hun zorgen mogen niet worden gekarikaturiseerd of terzijde geschoven.

Een van de centrale thema’s van het voorwoord is dat ideeën eerlijk moeten worden getoetst — historisch, filosofisch en theologisch. De auteurs nodigen lezers uit om de historische ontwikkeling van postliberale en integralistische projecten te onderzoeken, zoals het Portugal onder António de Oliveira Salazar (1932-1968). Voorstanders van het postliberalisme staan op hun beurt vrij om de interpretaties en conclusies van de auteurs ter discussie te stellen. Een dergelijke dialoog is gezond. Zo ontwikkelen intellectuele tradities zich en wordt de waarheid vollediger begrepen.

Het is ook belangrijk om de principes in gedachten te houden waarover trouwe katholieken het eens zijn: dat ieder mens een inherente waardigheid bezit als iemand die geschapen is naar het beeld en de gelijkenis van God; dat het openbare leven gericht moet zijn op gerechtigheid en het algemeen welzijn; en dat politiek gezag bestaat om de mens te dienen, en niet andersom.

Een beschaafd debat biedt de kans om van het verleden te leren, zowel door te corrigeren wat er mis is gegaan als door te behouden of terug te winnen wat nuttig is gebleken voor een gezonde samenleving. Misschien zijn we in het verre verleden dingen kwijtgeraakt, terwijl we in het recentere verleden ook waardevolle nieuwe dingen hebben geleerd. Niettemin blijven er echte meningsverschillen bestaan. Het debat tussen katholieke postliberalen en hun critici roept serieuze vragen op met belangrijke implicaties voor wetgeving, cultuur en overheidsbeleid, vooral wat betreft de betekenis van het algemeen welzijn en de juiste verhouding tussen kerk en staat.

Uiteindelijk zijn wetten en grondwetten van groot belang, maar ze kunnen geen vervanging zijn voor deugdzaamheid, die de gewoonten van verantwoordelijkheid, zelfbeheersing, solidariteit en zorg voor anderen bevordert, waarop elke gezonde politieke orde berust. Nog meer dan de specifieke regeringsvorm is het het karakter van degenen die regeren dat er werkelijk toe doet.

Als katholiek en aartsbisschop ben ik van mening dat katholieken zorgvuldig moeten lezen, diepgaand moeten nadenken en op welwillende wijze in dialoog moeten gaan met degenen die andere standpunten innemen. Ik hoop dat mijn voorwoord bij Why Postliberalism Failed op een bescheiden manier aan die inspanning kan bijdragen. Het doel mag niet de overwinning van de ene of de andere factie zijn, maar een dieper begrip van de waarheid. Laat dit een debat zijn waarin „staal staal scherpt“.

Aartsbisschop Salvatore Cordileone Aartsbisschop Salvatore J. Cordileone is aartsbisschop van San Francisco en oprichter en bestuursvoorzitter van het Benedict XVI Institute for Sacred Music and Divine Worship.