Leo XIV: Een nieuwe diplomatie?

5 september 2026 – Aartsbisschop Paul Richard Gallagher, gezant van het Vaticaan en secretaris voor de betrekkingen met staten van de Heilige Stoel, leidt op 27 augustus 2026 de mis in de kathedraal van de Onbevlekte Ontvangenis van de Heilige Maagd Maria in Moskou. Foto: IGOR IVANKO / AFP via Getty Images |

NCRegister – Andrea Gagliarducci Vaticaan |

ANALYSE: Recente ontmoetingen tussen het Vaticaan en Moskou duiden op een nieuw tijdperk in de diplomatieke betrekkingen.

De reis van aartsbisschop Paul Richard Gallagher naar Moskou markeerde een definitieve paradigmaverschuiving in de diplomatie van de Heilige Stoel met betrekking tot de situatie in Oekraïne.

We kunnen niet weten wat er achter gesloten deuren is gezegd tijdens de bilaterale bijeenkomst met de Russische minister van Buitenlandse Zaken Sergej Lavrov. Er valt echter wel het een en ander af te leiden uit de openingswoorden van zowel de Heilige Stoel als de Russische delegatie voorafgaand aan de bijeenkomst en tijdens de persconferentie daarna, die via video werden uitgezonden door het Russische ministerie van Buitenlandse Zaken.

Aartsbisschop Gallagher is de secretaris van het Vaticaan voor betrekkingen met staten, een functie die vergelijkbaar is met die van een minister van Buitenlandse Zaken binnen de Heilige Stoel. Hij bezocht Moskou al in 2021, maar deze tweede reis, vijf jaar later, is van groter belang.

Ten eerste vindt deze plaats te midden van de aanhoudende en grootschalige agressie van Rusland tegen Oekraïne, die in 2022 begon. Ten tweede waren de betrekkingen tussen Rusland en het Vaticaan onder het vorige pontificaat overwegend uitstekend, waardoor de standpunten van Moskou veel gewicht kregen, hoewel Franciscus zei dat hij patriarch Kirill van Moskou had aangespoord om geen „staatsgeestelijke“ te zijn. Ten slotte zijn deze ontmoetingen de eerste in hun soort die plaatsvinden onder het nieuwe pontificaat.

Leo XIV heeft de diplomatieke koers van de Heilige Stoel niet gewijzigd: deze bevordert vrede en dialoog en verbreekt nooit diplomatieke betrekkingen, zelfs niet in moeilijke situaties.

Niettemin heeft Leo een andere, meer „diplomatieke“ strategie ingevoerd, als men het zo zou kunnen noemen.

Paus Franciscus vertrouwde sterk op zijn persoonlijke indrukken en zijn persoonlijke charisma. Leo daarentegen heeft gekozen voor een meer conventionele, institutionele aanpak, met scherp oog voor detail en de overtuiging dat vrede niet kan worden bereikt zonder duidelijkheid.

Sinds zijn eerste toespraak tot het corps diplomatique op 16 mei 2025 heeft Leo XIV benadrukt dat de Kerk de waarheid moet spreken, zelfs wanneer die voor de wereld onbegrijpelijk is. Tijdens de rozenkrans en gebedswake voor vrede op 11 april 2026 ging de paus nog een stap verder en benadrukte hij dat de Kerk vaak het risico loopt te worden veracht.

Deze benadering vormt de lens waardoor de missie van aartsbisschop Gallagher naar Moskou kan worden geïnterpreteerd.

De aartsbisschop ging niet naar Moskou om koste wat kost een dialoog aan te gaan. Hij ging naar Moskou met de opdracht om het standpunt van de Heilige Stoel te verduidelijken – waarbij hij zelfs zo ver ging dat hij enkele van de moeilijke situaties benadrukte waarmee de katholieke Kerk in Rusland wordt geconfronteerd – en tegelijkertijd zoveel mogelijk een dialoog tot stand te brengen. De reis van aartsbisschop Gallagher naar Rusland betekent dus een ware paradigmaverschuiving.

De aartsbisschop maakte in zijn openingsrede meteen duidelijk dat hij in Rusland was omdat de Russische Federatie hem had uitgenodigd, waarmee hij een kader voor dialoog en een machtsevenwicht creëerde. Hij benadrukte echter ook dat de betrekkingen tussen Rusland en de Heilige Stoel voortduren en dat er een informatiekanaal open is gehouden — zoals aartsbisschop Gallagher aan het einde van de reis in een interview met Vatican News in herinnering bracht.

De uitspraak die – terecht – de meeste krantenkoppen haalde, was de krachtige verklaring van aartsbisschop Gallagher: „Deze oorlog moet eindigen.“ Alleen zei hij niet alleen dat de oorlog moet eindigen. Hij riep op tot duidelijke en transparante onderhandelingen. Hij benadrukte de „aanhoudende meningsverschillen“ tussen de Russische Federatie en de Heilige Stoel bij de beoordeling van bepaalde situaties, en verduidelijkte dat de Heilige Stoel niet toegeeft aan Russische propaganda.

De woorden van aartsbisschop Gallagher hadden echter niet zo’n grote impact in de westerse media als ze hadden kunnen hebben, waarschijnlijk om twee redenen.

De eerste is praktisch: de minister van Buitenlandse Zaken van de Heilige Stoel sprak in het Engels, maar zijn woorden gingen ten onder in video’s die met een Russische vertaling werden gepubliceerd. Terwijl het Russische ministerie van Buitenlandse Zaken zich haastte om de exacte inhoud van Lavrovs woorden uit te schrijven en te publiceren, deden noch het Staatssecretariaat van de Heilige Stoel, noch de Vaticaanse media dat, hoewel zij een journalist hadden gestuurd om de aartsbisschop te vergezellen.

De tweede reden is dat de helderheid waarmee aartsbisschop Gallagher sprak geen ruimte liet voor verkeerde interpretaties. Zijn woorden konden niet worden verdraaid door politieke vooringenomenheid, omdat hij de aan de orde zijnde kwesties duidelijk en moedig aan de orde stelde.

Het werk van aartsbisschop Gallagher in Rusland heeft ook iets verfijnds.

Enerzijds schuwde hij het niet om de verantwoordelijkheid van Rusland te benadrukken, met woorden die achter gesloten deuren ongetwijfeld krachtig moeten hebben weerklonken. Op 26 augustus had aartsbisschop Gallagher een bijzonder belangrijke ontmoeting met Yuri Ushakov, de adviseur voor buitenlandse zaken van Poetin. Het X-account van het Staatssecretariaat, @TerzaLoggia, bracht het nieuws. Kremlinwoordvoerder Dmitry Peskov weigerde commentaar te geven op de ontmoeting.

Anderzijds slaagde aartsbisschop Gallagher erin een consistente dialoog tot stand te brengen. Tot nu toe heeft dit op ambassadeniveau gewerkt – een aanpak die door de minister van Buitenlandse Zaken van het Vaticaan werd geprezen – en nu zal er voortdurend contact zijn op het niveau van de vice-ministers van Buitenlandse Zaken.

De Heilige Stoel erkent dat Rusland een mondiale speler is die niet van de besprekingen kan worden uitgesloten, en reikt de hand naar een Moskou dat zich steeds meer geïsoleerd voelt.

In dit voortdurende contact zal de Heilige Stoel vasthouden aan zijn inzet voor vrede in Oekraïne en aan de voortzetting van zijn humanitaire missie. Ook zal hij dialoogkanalen met Rusland openen over tal van andere kwesties, van de situatie in het Midden-Oosten tot kunstmatige intelligentie.

Wat aartsbisschop Gallagher heeft bereikt, zou men „klassieke“ Vaticaanse diplomatie kunnen noemen. Dit zou echter niet mogelijk zijn geweest zonder dat Leo XIV een aanpak had geschetst die op sommige punten afwijkt van die van zijn voorganger, maar die niettemin ook tot concrete acties leidt.

Het valt nog te bezien of de situatie in Oekraïne een op zichzelf staand geval is, of dat de pauselijke diplomatie deze aanpak in verschillende scenario’s over de hele wereld zal voortzetten.

Over anderhalf jaar staat bijvoorbeeld de volgende ronde van (her)onderhandelingen over de overeenkomst tussen de Heilige Stoel en Peking inzake de benoeming van bisschoppen op het programma: zal Leo XIV de voorkeur geven aan de aanpak van de ‘waarheidsdiplomatie’, gericht op het verduidelijken en openbaar maken van de overeenkomst? Of zal hij een meer pragmatische aanpak hanteren en enige Chinese druk accepteren om zijn aanwezigheid te behouden?

Daarnaast zijn er nog andere kwesties met hoge inzet die nog volstrekt open liggen.

Van de situatie van de katholieke Kerk in Venezuela tot die in Nicaragua, waar de nuntius en diplomaten van het Vaticaan zijn uitgezet, is Latijns-Amerika bijvoorbeeld een waar kruitvat. De paus zal de onrust rond de Europese kwesties aan den lijve ondervinden tijdens zijn aanstaande reis naar Frankrijk. Noord-Amerika bevindt zich midden in een handelsoorlog, en de Verenigde Staten, het geboorteland van de paus, staan dit najaar voor cruciale tussentijdse verkiezingen. Daarnaast zijn er oorlogen in Afrika, evenals instabiliteit in het Heilige Land, waar de Heilige Stoel blijft pleiten voor de ‘twee volkeren, twee staten’-oplossing.

De reis van aartsbisschop Gallagher markeerde een keerpunt, maar het valt nog te bezien waar deze wending de Heilige Stoel naartoe zal leiden.

Andrea Gagliarducci Andrea Gagliarducci is een Italiaanse journalist voor Catholic News Agency en Vaticaan-analist voor ACI Stampa. Hij levert bijdragen aan de National Catholic Register.